نوشتار حمید امجد "برای یکی از بهترین قصه گوهای زمانه"

نوشتار حمید امجد "برای یکی از بهترین قصه گوهای زمانه"

۰۲ بهمن ۱۴۰۰ - ۱۲:۳۱ زمان مطالعه : 8 دقیقه
سرویس فرهنگ و هنر - حمید امجد، محمد رحمانیان را یکی از بهترین قصه‌گوهای زمانه ما می‌داند.

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر برخط نیوز به نقل از ایسنا - شامگاه جمعه، اول بهمن ماه در مراسم پایانی نهمین دوره انتخاب آثار برتر ادبیات نمایشی ایران از محمد رحمانیان به عنوان یکی از چهره های مهم نمایشنامه نویسی کشورمان تقدیر شد.

در این برنامه که در خانه تئاتر برگزار شد، حمید امجد، دیگر نمایشنامه نویس، کارگردان و پژوهشگر تئاتر نوشتاری را در مراسم تقدیر از رحمانیان خواند.

این نوشتار به شرح زیر است:

«سی و سه چهار سال پیش، وقتی بعد از تماشای اجرای «گزارشِ محرمانه ی اکتاویو والدز» در تالارِ قشقاییِ تئاتر شهر، در پشتِ صحنه ی همان نمایش، محمد رحمانیان را برای اوّلین بار دیدم، از آشنایی با نویسنده ی چنان متنی بسیار هیجان زده بودم ــ متنی با قصه گوییِ درخشان، که در دورانِ سیطره ی محتواهای سیاسیِ لخت وعور بر صحنه ها، به تحویلِ یک کُپّه محتوا بسنده نکرده بود، و فکرهایش چنان در فرمِ دقیقِ نمایشی تنیده بود که بدیلش را ــ مدّت ها قبل و بعد از آن ــ بر صحنه ها نمی دیدیم؛ متنی با روایتگریِ عالی، شگردهای نمایشِ گذرِ زمانِ طولانی بر صحنه ی بدونِ قطع، زمان بندیِ دقیق و تقسیماتِ ساختمان در انطباق با سیرِ دگردیسیِ یک شخصیت (که جُز در خطابه خوانیِ دو سه دقیقه ایِ یک دادستان در شروع نمایش، دیگر تنها کسی بود که در طولِ نمایش حرف می زد، و هرچه بیش تر حرف می زد حرف هایش دروغین تر می شد و هویّتش جعلی تر) و بازیِ خاموشِ مادرِ این شخصیت، که تمامِ مدّت فقط می دید و می شنید، تا در لحظه ی آخر تنها کلامش را، همچنان با لبِ خاموش، به شکلِ گلوله ای، نثارِ فرزندش می کرد و این صادقانه ترین حرف یا سکوتی بود که کسی بر این صحنه جاری می کرد... در آن نخستین دیدار بسیار هیجان زده بودم از دیدنِ نویسنده ای که لحظه لحظه ی نمایشش از بی شمار فرصت های کشف و دریافت و تجربه ی عاطفی انباشته بود؛ همچنان که طیّ این تقریباً سه و نیم دهه، همیشه از دیدارِ آن نویسنده چنان حسّی داشته ام، و شاید خودش هم به یاد بیاورد که زمانی بهش گفتم هربار قرار است ببینمش پیشاپیش چقدر به هیجان می آیم.

در تمامِ این سال ها محمد رحمانیان به چشمم صاحبِ یکی از دقیق ترین دریافت ها از مقوله ی ساختار و ساختمانِ اثر (چه متن چه اجرا) در تئاتر ایران بوده است، و البته یکی از مهم ترین حلقه های اتصالِ تجربه های صدواندی ساله ی نسل های پیشینِ این تئاتر به دورانِ ما و به نسل های بعد ــ تجربه گری در جنبه های مختلفِ متنی و اجرایی، درآمیختن فرم های نمایشیِ شرقی و غربی، کلاسیک و مدرن، و جُستنِ آمیزه ای در خورِ آن چه پاسخِ نیازِ همین لحظه ی صحنه است. یادم هست که دو دهه پیش، نوشتنِ مقاله ای را شروع کردم در پیِ توضیحِ جادویی که نمایشنامه های او از طریقِ نسبتِ میانِ زمانِ درون و بیرونِ صحنه با رخداد و بازنماییِ رخداد برمی انگیخت. عنوانِ مقاله را هم یادم هست: «صناعت زمان در آثار محمد رحمانیان». ولی نپرسید پس کو آن مقاله؟ سه چهار سالی ناتمام روی میزم ماند، تا هربار با دیدنِ تجربه ی تازه اش نکته ی دیگری به نمونه های برشمرده ی مقاله از جادوی او در قصه گویی اضافه کنم. و نتیجه؟... وقتی می گویم «جادو»، نتیجه ی تلاشِ مذبوحانه ی بحث های استدلالی و فنّی ام برای توضیحِ «آنِ» جادوییِ توضیح ناپذیرِ کارِ او پیشاپیش معلوم است. می شد آن یادداشت ها را تا امروز ادامه داد و صدها نکته ی دیگری را هم که از تجربه های رحمانیان با زمینه های پژوهشی و قالب های هنریِ مختلف ــ بازی سازی و نمایشگری، سینما، موسیقی، شعر، داستان، تاریخ، و زبان ــ آموخته ام باز به آن نوشته ها اضافه کرد، ولی از جایی به بعد، ترجیح دادم هرچه رهاتر بر صندلی ام در جایگاهِ تماشاگر یله شوم تا دل سپردن به لذتِ لحظه ی تماشا را فدای کوششِ بی فرجام در توضیحِ امرِ توضیح گریز نکنم. حالا هم در این مجال ترجیح می دهم به جای برشمردنِ مجموعه ی ظرفیت هایی که او از قالب های هنری و حوزه های مطالعاتیِ مختلف گرفته و ترکیبِ سحرآمیزشان را بر صحنه اش چکانده، در خلاصه ترین تعبیر بگویم که او یکی از بهترین قصه گوهای زمانه ی ماست.

می گویم «قصه گو»، و لذتِ عمیقی می برم از پا فشردنم بر کلمه ی «قصه» که می دانم که امروزه روز در سفره ی ظاهراً رنگارنگِ تئاترِ دوروبرمان کم وبیش مثلِ «نانِ بیات» با آن رفتار می شود، و خیلی ها ترجیح می دهند خودشان را با این قبیل شب مانده ها سیر نکنند چون لابد خوراک های لطیف تری در مِنوی فست فودهای پُرزرق وبرقِ مجازی به چشم شان خورده (از صمیم قلب آرزو می کنم آن خوراک های لطیف تهِ دل شان را بگیرد و نیمه شب گرسنه از خواب نپرند). و البته خدا را شاکرم که در تولیداتِ هرروزه ی تئاتر و سینما و داستان و رمان و زمینه های دیگرمان هم، به میزان کافی و حتّی بیش از کافی، پابه پای مُدهای سال و ماه و هفته و روز و حتی ده دقیقه ی اخیر، تقریباً هرچیزی به جز قصه گویی، یا هر تجربه ای فارغ از قصه، وجود دارد و کم وکسری از این بابت ها نیست. امّا ضمناً به قصه (به عام ترین و وسیع ترین مفهومش، به قدمتِ چندهزارساله ی نخستین آفریده های ذهنِ بشر) دل بسته ام و آن را گوهری مشترک در همه ی عرصه های تولیدِ فرهنگی می دانم؛ روایتی که ما از خودمان می سازیم، با شکل ها و معناهای بی نهایت متنوعش، در حوزه های مختلف، از فکر و فلسفه و تاریخ و سیاست و جامعه تا هنر و ادبیات و هرجا و هرجورِ دیگر که بشود زبان به روایت گشود و خود را به بیان درآورد. مرادم از قصه، تصویرِ روایی شده و ساختاریافته ای ست که از خود، گذشته، و اکنون مان عرضه می کنیم.

محمد رحمانیان، بعد از چهار دهه نوشتن و اجرا کردن، امروز دیگر نه جوانِ تازه رسیده ای ست که ذوق زدگی مان بابتِ از راه رسیدنش برای او سروصدا و محبوبیتِ عاجل درست کند، نه دست از کار کشیده و قلمش را معاف یا غلاف کرده که همه با خیال راحت استاد خطابش کنیم، نه از دست رفته که همه به یادش شعرها بسراییم و یادبودها برگزار و بنیادها برپا کنیم و دوره ی کارکردنش را «عصرِ طلاییِ تئاتر» بخوانیم. خوشبختانه یا متاسفانه هنوز مثلِ آفتاب و زمین پُرحاصل و مثلِ درخت پُربار است و درنتیجه ناچاریم چشم مان را از او ــ و از هرکه چون او در کورانِ کار و خلاقیت ــ بگردانیم به جاهای دیگری مثل دهه ی درخشانِ چهل یا پنجاه یا هر دهه ی دیگر و غول های همیشه موفقِ ازدست رفته، و اصلاً هم به یاد نیاوریم که آن غول ها هم در دهه های کورانِ کار و خلاقیت شان هرگز برخوردار نبودند از آن محبوبیت و مقبولیتی که اصولاً فقط نثارِ افق های مه آلودِ دور و ناپیدا می شود نه کرانه های دردسرساز و رقیب تراشِ کارِ زنده و در جریان؛ که آن غول ها هم تا بودند از بسیاری ستایندگانِ بعدی شان جُز فحش و پاره سنگ و نیش وکنایه دریافت نکردند، و کم به دنیای ذهنی یا چاردیواریِ عینیِ اجرای شان حمله نشده بود.

در برابرِ جهانی که معیارهایش را هر چند دقیقه یک بار «آپدیت» می کند، گمانم من آدمِ بسیار کهنه گرا و دِمُده ای هستم که هنوز کسی را که کار می کند به کسی که فقط حرف می زند رجحان می دهم، و کسی را که حتی در خواب ادامه ی قصه هایش را طرح می اندازد به کسی که در بیداری هم خوابِ نقشه کشیدن برای حذفِ دیگران را می بیند ترجیح می دهم، و هنوز خیال می کنم نویسنده کسی ست که جایی در تلاقیِ روحش با جهان، خلوتی برای مواجهه ی فردی اش با نیازِ خلّاقه تدارک دیده است، نه کسی که حزب و دسته و رفقای ایدئولوژیک یا شرکای تقسیمِ غنائم یا فرقه ی حامیان قسم خورده ی آشکار و پنهان دارد یا نه فقط در بوق وکرنا کردنِ آثارش، بلکه گاهی خودِ تولیدِ آثارش هم کارِ نیروهای غیبی و ازمابهتران است. هنوز کسی را که پیِ واژه به این کتاب و آن کتاب سر می زند و فرهنگ نامه ها را زیرورو می کند و زبانش پُرمایه تر و ریشه دارتر از شنیده های ده دقیقه پیش در کافه ی سرِ کوچه است به نویسندگی نزدیک تر می بینم. (سه چهار سال پیش در آخرین ترمی که در دانشگاه درس می دادم، وقتی ــ صادقانه متحیر ــ از دانشجویانِ ترمِ آخرِ گرایشِ تخصصیِ ادبیاتِ نمایشی در دانشگاه تهران ــ صرف نظر از غیابِ ساختمانِ روایی یا ظرفیتِ متنی یا تصوّرِ اجرایی یا دستِ کم اندکی نوجویی و فراتر رفتن از تقلیدِ مُدهای فرنگی و حتی سریال های مناسبتی ــ پرسیدم چرا متن های تقریباً همه شان این همه غلطِ املایی و انشایی دارد، دانشجویانی پاسخ دادند «واقعاً فکر می کنید نویسنده باید زبان فارسی را هم بی غلط بنویسد؟» در جوابِ آن ها چاره ای نبود جُز این که در یک چیزی تجدیدِنظر کنم؛ حتّی مثلاً در باور به نسبتِ بین نویسندگی با فرهنگ، زبان، یا حتّی سوادِ خواندن ونوشتن. نهایتاً چیزی که درش تجدیدنظر کردم، وقت تلف کردن برای تدریس در چنان دانشگاهی بود.) خلاصه منِ ساده لوح آن قدر کهنه اندیشم که هنوز نویسندگی را جدّی تر از کاغذسیاه کُنی می دانم، یا مثلاً هنوز خیال می کنم نویسنده باید بیش تر از کارگرِ یدی یا کاسبِ بازار یا فحاشِ حرفه ای یا هوراکشِ فرقه ای «کلمه» داشته باشد، و معنی و ارزش و جایگاهش در مقامِ نویسنده وابسته ی دادوستدی ست که او با تمامِ فرهنگِ گذشته و اکنون و حتّی آیندگان دارد از طریقِ نوشته هایی که برجا می گذارد. خلاصه تر؟... خیال می کنم نویسنده کسی ست که می نویسد، و درست می نویسد!

برمبنای این هاست، که در کمالِ سادگی، و در معنایی که پیش تر گفتم، باور دارم محمد رحمانیان یکی از مهم ترین نویسنده های ماست.»

انتخاب آثار برتر ادبیات نمایشی، مراسمی است که سالانه به کوشش کانون نمایشنامه نویسان خانه تئاتر برگزار می شود که طی آن نمایشنامه های برگزیده سال معرفی می شوند.

منبع : خبرگزاری ایسنا