نظر شاکرین درمورد بن بست روشنفکری دینی -  روشنفکری  همان است که پیامبر برایش مبعوث شد
سرویس فرهنگ و هنر - حمیدرضا شاکرین گفت: پیامبر برای آزادی مردم مبعوث شده. او آمده تا افکار و سنن غلط را که چون زنجیری گریبانگیر بشر شده‌اند، بردارد. این چیزی که رسالت روشنفکری خوانده می‌شود و روشنفکران مدعی‌اش هستند، اساس بعثت انبیا بوده است.

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر برخط نیوز به نقل از فارس - خبرنگار حوزه اندیشه محسن کدیور و عبدالکریم سروش را به عنوان دو نماینده برجسته روشنفکری دینی می شناسیم که اختلافشان نه قصه امروز و دیروز بلکه سابقه ای دارد که باید در دهه ۷۰ جست وجویش کرد. خلق کتاب «پلورالیزم دینی»، محصول اختلافات و بحث های این دو بود که این چالش و سرشاخ شدن ها در ادامه کار همچنان به حال خود باقی ماند و اوج گرفت. نزاع فکری این دو در چند روز گذشته بار دیگر هم نَقل محافل اندیشه ای شد؛ به طوری که بار دیگر صحبت از شکست پروژه روشنفکری دینی به میان آمد. 

در جدیدترین موضع گیری های این دو که درباره هم مطرح کرده اند، محسن کدیور طی ارائه مطالبی می گوید که سروش با انکار بنیادین بودن وحی، نبوت، قرآن و... به عنوان ستون های فکری اسلام، راه را به جایی می برد که اساساً باید گفت اسلام بنیاد و شالوده ای ندارد. کدیور بیان کرده که سروش، قرآن را حتی کلام الله نمی داند، بلکه آن رؤیای پیامبر می داند که عمل نوشتارش هم منتسب به حضرت رسول نیست. در مقابل هم سروش و طرفدارانش، این نوع برخورد محسن کدیور را «تکفیر» خواندند و این انتسابات را موجه و صحیح ندانستند. آنچه از این نزاع برمی آید این است که روشنفکری دینی به بن بست و سرگشتگی رسیده که در ابتدایی ترین مسائل معرفت شناسی عاجز و ناتوان است.

با حجت الاسلام حمیدرضا شاکرین، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه در باب چرایی رسیدن روشنفکری به این بن بست معرفتی گفت وگویی داشتیم که در ادامه بخش هایی از آن را خواهید خواند.

ضایعه ای به نام روشنفکری دینی

شاکرین گفت: مسأله روشنفکری دینی بسیار حائز اهمیت است و بدان باید به عنوان یک «ضایعه» بزرگ نگریست. روشنفکری جانمایه ای باید داشته باشد که آن، ادعای محوریت با «خردگرایی» است که آن را نسبت به سایر جریانات دینی متمایز می کند. با کمی دقت درمی یابیم که خردگرایی و آزاداندیشی، مؤلفه هایی هستند که مطابقت و همراهی بالایی با دین اسلام و معارف قرآن دارند، برعکس سایر دیانت ها که چندان ارزش خاصی برای تعقل قائل نبودند. 

ذوب شدن در عقلانیت مدرن

وی افزود: اما آنچه این روشنفکری دینی را که می توانست حامل برکات و ثمرات مؤثر باشد به انحراف کشاند، عدم توفیق در خردگرایی بود. بدان معنا که روشنفکری دینی قرار بود بین «دینداری» و «اقتضائات» جهان جدید هماهنگی و آشتی برقرار کند، اما آنچه که در نتیجه رخ داد «حل» شدن روشنفکری دینی در «عقلانیت مدرن» بود، یعنی همان عقلانیتی که زمانه ای به هوای اصلاحات و تفکر، دینداری را در غرب به محاق کشاند، در روشنفکری دینی اسلامی هم که محوریت با عقل مدرن بود دین چنین سرنوشتی حداقل در بُعد نظر پیدا کرد.

عقل در خدمت شهوت

شاکرین بیان کرد: عقلانیت مدرن اگرچه دارای نام «عقلانیت» است، اما اگر به دیده دقت بدان بنگریم، شاهد آن خواهیم بود که این عقلانیت نه آن که خود، محور و میزان باشد، بلکه خادمی است برای تمایلات نفسانی بشر. یعنی در حقیقت این عقلانیت خود ابزاری است برای اصل و محور دیگری که «خواست» و «تمایلات» بشر است و در آن راستا حرکت می کند. آنچه از این عقلانیت به گواه تاریخ پدید آمد، تباهی بشر و ایجاد بحران های معرفتی و معنوی ای بود که سالیان سال مردم مغرب زمین را با آن درگیر کرد. 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه ادامه داد: متأسفانه روشنفکری دینی با محور قرار دادن عقلانیت مدرن پا در حیطه ای می گذارد که تجربه آن پیش از این مشاهده شده و آن، «حداقلی کردن دین» تا حدی است که دیگر از دین چیزی باقی نمی ماند. امروزه روشنفکری دینی در وضع اسفناکی قرار دارد که از دین یک چیز را باقی خواهد گذاشت و آن «هوا و هوس» بشری است. 

خود دین یعنی روشنفکری

وی در مورد مدل موجه روشنفکری که سازگار با دین هم باشد، گفت: ما اگر روشنفکری را با بار معنایی مصطلحی که امروزه وجود دارد، معنا «نکنیم»، پی خواهیم برد اصل دین خودش روشنفکری است. در قرآن کریم، سوره اعراف، آیه ۱۵۷ آمده است: «الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ ۚ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ ۙ أُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ یعنی هم آنان که پیروی کنند از آن رسول (ختمی) و پیغمبر امّی که در تورات و انجیلی که در دست آنهاست (نام و نشان و اوصاف) او را نگاشته می یابند که آنها را امر به هر نیکویی و نهی از هر زشتی خواهد کرد و بر آنان هر طعام پاکیزه و مطبوع را حلال، و هر پلید منفور را حرام می گرداند و احکام پررنج و مشقتی را که چون زنجیر به گردن خود نهاده اند از آنان برمی دارد (و دین آسان و موافق فطرت بر خلق می آورد). پس آنان که به او گرویدند و از او حرمت و عزت نگاه داشتند و یاری او کردند و نوری را که به او نازل شد، پیروی کردند، آن گروه به حقیقت رستگاران عالمند.»

او ادامه داد: در آیه مذکور به خوبی می بینیم که پیامبر برای آزادی مردم مبعوث شده. او آمده تا افکار و سنن غلط را که چون زنجیری گریبانگیر بشر شده اند، بردارد. این چیزی که رسالت روشنفکری خوانده می شود، اساس بعثت انبیا بوده است. با نگاهی به تاریخ پیامبران بالاخص نبی مکرم اسلام خواهیم دید که جنگ با پوچی و خرافه یکی از محوری ترین برنامه های ایشان بوده. برای نمونه عرض کنم که قضیه مرگ «ابراهیم» و همزمانی آن با «کسوف» عده ای را بر آن داشت که این به معنای خشم خداوند است، اما پیامبر با روشنگری به آن ها فهماند که قضایای طبیعی با این جور مسائل هیج ارتباطی ندارد. 

علامه طباطبایی، روشنفکر واقعی بود

شاکرین گفت: علامه طباطبایی، امام خمینی، شهید مطهری و... در دوران معاصر، افرادی بودند که با پیروی از عقلانیت موجه دینی رهاورد و ثمرات ارزنده ای را برای جامعه متدین به ارمغان آوردند. عقلانیتی که اساسش فطرت توحیدی و دین است، نه آن که محوریتش را چیز دیگری قرار دهد. در آثار این شخصیت های نام برده شده به خوبی شاهدیم که عناصری چون: زمان، اقتضائات جدید، جهان مدرن و... بروز و ظهور دارند و سعی کردند که دین را با این شرایط تطبیق دهند، اما از راه اصولی اش. شناخت و بسط روش عقلانی امثال علامه طباطبایی، نمونه خوبی برای روشنفکری حقیقی دینی است.

منبع : خبرگزاری فارس

اخبار گوناگون در برخط