روایت دست اولی از عاشورا در اختیار نداریم؟

روایت دست اولی از عاشورا در اختیار نداریم؟

۲۵ مرداد ۱۴۰۱ - ۱۲:۱۰ زمان مطالعه : 6 دقیقه
سرویس فرهنگ و هنر - تعزیه از جمله آیین‌های باسابقه عاشورایی است که در حسینیه‌ها و خیابان‌ها اجرا می‌شود اما امسال قاب تلویزیون میزبانِ این هنر آیینی بود؛ صحبت‌های خالق یکی از این مجموعه‌ها قابل توجه است.

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر برخط نیوز به نقل از همشهری - در تعزیه تلویزیونی «بلاتشبیه» مقاطع مختلف قیام امام حسین(ع) توسط شبیه خوانان به مرحله اجرا رسید و در بخشی نیز، نواها و موسیقی های به کار رفته در تعزیه توسط کارشناسان مورد بررسی قرار گرفت. کاری که امسال به قابِ تلویزیون آمد و از شبکه چهار سیما پخش شد.

همزمان با این خلاقیت و نوآوری، «محمدحسین کشکولی» دبیر شورای معارف سیما در جریانِ اعلام جزئیات برنامه های محرمی تلویزیون به آن اشاره کرد و گفت که امسال هم «تله تئاتر» و هم «تله تعزیه» داریم. تله تعزیه در واقع همان تعزیه های تلویزیونی است که قرار است قصه ها را با فرمی تلویزیونی ارائه کند.

تعزیه در کنار مقتل خوانی از جمله سنت های کهنی است که قرن های متمادی با محرم و عاشورا پیوند خورده اند و سابقه ای طولانی دارند.

«زهیر توکلی» در مجموعه «بلاتشبیه» که برای اولین بار تعزیه تلویزیونی را به قاب شبکه چهار آورد، بخش های مختلف واقعه کربلا را در کنار بخش های شبیه خوانی روایت کرد.

با او درباره این مجموعه تلویزیونی و نیز روایت تاریخ عاشورا به گفت وگو نشستیم.

فلسفه کنار هم قراردادن روایت کربلا و مقتل خوانی با شبیه خوانی در برنامه چه بود؟

مدت زمان اجرای تعزیه طولانی است و برای نمونه تعزیه حضرت عباس (ع) حدود دو ساعت و نیم تا سه ساعت است اما در هر قسمت از برنامه حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه اجرا و پخش می شد و طبیعتاً بخش هایی از روایت اصلی اجرا نمی شد. برای جبران این مسئله باید بخش های جامانده روایت می شد و به همین دلیل بخش روایت مقتل نیز در برنامه گنجانده شد.

از چه منابعی برای این آیتم استفاده کردید؟

همه منابعی که من استفاده کردم مربوط به قبل از قرن ششم هجری است و منابع قرن ششم به بعد را دیگر استفاده نکردم چرا که فاصله زمانی این منابع با عاشورا بسیار زیاد است.

روایت مقاتل از عاشورا چقدر قابل اطمینان است؟

اگر بخواهیم واقعیت امر را بیان کنیم قدیمی ترین کتابی که درباره عاشورا حرف زده تاریخ طبری است که به مقتل ابومِخنف ارجاع داده است و البته این مقتل اکنون در اختیار ما نیست و خود ابومخنف هم شخصیت مجهولی دارد. موارد قطعی در آنچه از تاریخ عاشورا در حال حاضر در دست ما است و از تاریخ باقی مانده زیاد نیست.

به چند نمونه از مواردی که می دانیم به صورت قطعی رخ داده اشاره کنید.

این که امام حسین(ع) بیعت نکردند و ایشان نمی خواست شروع کننده جنگ باشد اما امام را مجبور به انتخاب میان بیعت یا جنگ کردند و یا تشنه شهید شدن امام حسین جزو کلیاتی است که به صورت قطعی در اختیار ما هستند. اما بسیاری از جزئیاتی که وجود دارند قطعی نیست.

روایت دست اولی از عاشورا در اختیار نداریم؟

بگذارید برای روشن شدن روایت دست اول مثالی بزنم. همزمان با جنگ هشت ساله در کنار فرماندهان راویانی هم حضور داشتند که هر اتفاقی رخ می داد را می نوشتند و یا صدای بیسیم ها که برجای مانده است. به این نوع روایت، روایت دست اول گفته می شود. حتی اگر الان فرمانده ای خاطرات آن زمان را بیان کند دیگر روایت دست اول محسوب نمی شود. وقتی حرف از روایت دست اول می زنیم بدین معنی است. به طور کلی در مورد وقایع تاریخی مختلف آنچه که به صورت جزئی و قطعی می توان گفت کم است.

 با این وجود چطور باید به قضاوت تاریخ دست بزنیم؟

ما با استفاده از همین اسنادی که در اختیارمان است و نیز منابع کهن تر باید تاریخ را روایت کنیم و از طرفی از عقل خودمان هم برای صحت سنجی روایت های تاریخی استفاده کنیم. اصولاً این دقتی که اکنون ما در برابر تاریخ و قضاوت درباره آن در حال حاضر داریم گذشتگان نداشتند.

دلیل این نبود دقت تاریخی چه بوده؟

در زمان گذشته کتاب و نگارش آن به اندازه امروز زیاد نبوده و گذشتگان برای حفظ روایت های تاریخی هرچه می شنیدند را نقل می کنند فارغ از این که درباره درستی آن قضاوت کنند. اصل نقل کردن برای باقی ماندن آن مساله موضوعیت داشته است. این به معنای سوءنیت ناقل نبوده و لزوما این گونه نیست که قصد داشته تاریخ را غلط روایت کند بلکه به دلیل مقتضیات زمان هر آنچه می شنیده را برای حفظ آن نقل می کرده است تا بعدها در مورد آن قضاوت شود. شرایط آن زمان چنین کاری را ایجاد می کرده است.

پس باید روایت های تاریخی توسط خودمان پالایش شود.

بله. باید از عقل مان برای سنجش آن ها استفاده کنیم. مثلاً در مورد شهادت حضرت عباس(ع) دو نقل وجود دارد که یکی می گوید ایشان تنهایی به سمت دشمن حرکت کردند تا آب بیاورند و نقل دیگر این است که همراه با امام بودند و اتفاقاً این نقل دوم کهن تر است. اما روایت اول بیشتر با عقل جور درمی آید چرا که ما می دانیم لشکر عمرسعد از ابتدای روز عاشورا قصد داشتند به خیمه ها حمله کنند و به نظر می رسد امام حسین(ع) برای جلوگیری از حمله به خیمه ها کنار آن ها ماند و حضرت عباس(ع) به تنهایی برای آوردن آب به سمت دشمن رفت. اما در عین حال اصرار بر این که مطلقاً همین روایت درست است، کار غلطی است و ما فقط می توانیم احتمال دهیم این روایت درست تر است.

 در کنار مقتل خوانی به رساندن پیام های حرکت شهدای کربلا هم توجه داشتید؟

حتما همین طور است. من سعی کردم گفتاری ارائه کنم که هم ذکر مصیبت باشد و هم معرفتی را به مخاطب منتقل کند. هنر یک اهل سخن این است که چه در ۴۵ دقیقه چه در ۴ دقیقه بتواند هم معرفت را منتقل کند هم ذکر مصیبت را.

 بین مقاتل مختلفی که خواندید چه مقتلی را به مخاطب عادی پیشنهاد می کنید؟

کتابی که به نظرم هم مختصر است و هم مفید کتاب آقای یاسین حجازی به نام «کتاب آه» است. شیخ عباس قمی کتابی به نام نفس المهموم به زبان عربی نوشته است که علامه شعرانی آن را به فارسی و با نام دمع السجوم ترجمه کرده است. آقای حجازی این کتاب را خلاصه کرده است و «کتاب آه» نام دارد که برای مخاطب عادی کتاب خوبی است.

 و نکته پایانی؟

در ماجرای کربلا معرفت مهم تر از تاریخ است. مثلا در مقاتل این وجود دارد که امام حسین(ع) و حبیب بن مظاهر بالای پیکر نیمه جان مسلم بن عوسجه حاضر می شوند. حبیب از مسلم درخواست می کند وصیتی کند و مسلم سفارش به اطاعت از امام حسین(ع) می کند. این که چطور این ماجرا روایت شده است و توسط چه کسی نقل شده به صورت دقیق مشخص نیست اما این مساله مهم نیست بلکه مهم این است که این گفتگو برای ما درس دارد و آموزنده است.

این گفت وگو به ما می گوید امام زمانت را در هیچ شرایطی رها نکن. معرفت منتقل شده از این گفتگو چون در شرایط حزن و اندوه و همراه با احساسات است اثر بسیار زیادی بر روی انسان ها دارد و همین است که عاشورا را زنده نگه داشته است. این که احساس و عقل کنار هم قرار می گیرند همان شاهکار امام حسین(ع) و فرهنگ عاشورا است که از روز عاشورا متولد شد.

منبع: تسنیم

منبع : همشهری آنلاین

اخبار گوناگون در برخط