ظرفیت  و نقصان  سنت در مواجهه با مدرنیته  -  سیدحسین نصر؛ سنت گرایی که مخالف  مدرنیته است
سرویس فرهنگ و هنر - سیدحسین نصر یکی از افراد برجسته و سرشناس نحله فکری سنت‌گرایی است که در حیطه‌های مختلف، با توجه به مبانی و گرایش ویژه خود، مباحثی را عنوان کرده است.

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر برخط نیوز به نقل از همشهری - سیدمیثم میرتاج الدینی: متن پیش رو ضمن مروری اجمالی بر تفکرات سیدحسین نصر در آثاری مانند «اسلام و تنگناهای انسان متجدد»، «در جست وجوی امر قدسی»، «جوان مسلمان و دنیای متجدد»، «دین و نظام طبیعت» و... و با بهره گیری از یادداشت دکتر یحیی عبداللهی، در قواره چند سؤال، سعی در نقد آرای تمدنی وی دارد.

سنت

از مولفه های اصلی نظام فکری سیدحسین نصر و سایر سنت گرایان، به مفهوم سنت می توان اشاره کرد که دیگر مولفه های منظومه فکری وی حول این محور معنا و تعریف می شوند.

منظور از سنت در این اندیشه، یعنی مجموعه اصولی که فرابشری بوده و از عالم بالا نازل شده و عبارت است از نوعی تجلی خاص از ذات الهی که البته متناسب با مقاطع مختلف زمانی و در شرایط متفاوت جوامع بشری به کار گرفته می شود.

به دیگر سخن، سنت به معنای مجموعه آرا و عقاید و علومی است که در تمام ابعاد وجودی همچون هنر، علوم و فنون و... یک تمدن را می سازند؛ با این شرط که این معارف، بایستی از یک منبع الهی سرچشمه گرفته باشد. به این ترتیب سنت به معنای متداول کلمه، نه تنها به معنای دین است بلکه دین در آن جای دارد.

ظرفیت  و نقصان  سنت در مواجهه با مدرنیته  -  سیدحسین نصر؛ سنت گرایی که مخالف  مدرنیته است

در جست و جوی امر قدسی

نکته دیگر آنکه سنت و امر قدسی از هم جدایی ناپذیرند و همانگونه که سنت با مدرنیسم و مدرنیته سر ناسازگاری دارد، امر قدسی نیز نه تنها با امور دنیوی به معنای قدیم کلمه مخالف است بلکه البته با تقدس زدایی و دنیوی سازی هم که مشخصه دنیای ماست، جمع ناپذیر است.

همچنین باید دانست مفهوم سنت، به سنت های شرقی محدود نمی شود بلکه غرب هم از سنت هایی برخوردار است؛ لکن سنت های شرقی در وضعیت دست نخورده تری مانده و غرب برای احیای سنت فکری و معنوی خود چاره ای جز یاری جستن از سنت های هنوز سرزنده شرقی ندارد.

وحدت ادیان

از دیگر گفته های سنت گرایان، قائل بودن به وحدت ادیان است. آنها باور دارند که همه ادیان، منشأ الهی دارد و از سوی خداوند متعال نازل شده و هرکدام از آنها هم بابی است به سوی درگاه الهی. با همین مبنا آنها برای همه ادیان، مشروعیت قائلند و هرکدام از آنها را جلوه هایی از حقیقت واحد می دانند. سنت گرایان توجه خاصی به ادیان غیرابراهیمی دارند و به تمام ادیان از درون نگریسته اند و برای آنها، سنت تائو و سنت کنفوسیوس و ادیان هندو و سرخپوستی، تفاوتی از حیث عرفان و باطن ندارند؛ هرچند مناسک هرکدام را متفاوت می دانند.

علم قدسی

سیدحسین نصر را می توان از پیشتازان بحث «اسلامی کردن دانش» به حساب آورد. او نخستین بار در کتاب علم و تمدن در اسلام به این موضوع پرداخت. از منظر نصر، علم جدید، به لحاظ مفروضات، ماهیت، روش ها و قالب ها به طور کامل با علم پیش از رنسانس، متفاوت است؛ همچنین از منظر فلسفی نیز به نحوی اساسی با همه این علوم سنتی تفاوت دارد. علم جدید همزمان با طغیان فلسفه بر ضد وحی و جهان نگری دینی زاده شد.

علم جدید بر نگرش فلسفی خاصی مبتنی است که طبق آن عوامل جهان مادی، منقطع از قدرت خداوند، عمل می کنند. این نگرش فلسفی خاص، جهان مادی را اولا موضوع درخور تحویل به مناسبات و معادلات ریاضی و کمّی می داند، ثانیا مُدرک یا ذهن را که این جهان را مطالعه می کند، شعوری می داند که چیزی جز قدرت استدلال نیست و ربطی به وحی و عقل کلی ندارد.

ظرفیت  و نقصان  سنت در مواجهه با مدرنیته  -  سیدحسین نصر؛ سنت گرایی که مخالف  مدرنیته است

دکتر سید حسین صدر

بنابراین این علم جدید با نگرش فلسفی اسلامی و یا حتی با نگرش فلسفی خود مسیحیت نیز ناسازگار است؛ فلسفه ای که با طرح «اصالت علم»، علم جدید را به یک ایدئولوژی تبدیل می کند که تنها راه برای نگریستن به هر چیزی را خلاصه در همین زاویه دید می کند. این نگرش سبب شده تا نظر و نظریه دینی در باب هستی، بی ربط جلوه کند و شأن دین تا اندازه چند اصل اخلاقی کاملا ذهنی و موضوعاتی متعلق به وجدان شخصی، تنزل پیدا کند.

حکمت خالده

در میان تعابیر سنت گرایان آمده که هسته مرکزی همه ادیان را «حکمت خالده» یا «جاودان خرد» دانسته اند. حکمت خالده در اندیشه نصر، پایه همه ادیان است که با عقل الهی قابل فهم است و این وحی الهی با سنت، ارتباط وثیق و مداوم دارد.

از منظر سنت گرایان، حکمت با علم، برابر نیست بلکه حکمت، سنخی از معرفت است که در آخرین سطح، در عرفان تجلی می کند؛ در نتیجه، همه سنت گرایان طالب معنویتی هستند که آن را یکی از میراث های بزرگ بشریت می دانند که در تمام ادیان و تمدن های کهن هست و در اسلام به شکل کامل وجود دارد و منظورشان از این معنویت، همان عرفان است.

از دیدگاه نصر، طریقه های صوفیانه، بهترین نماینده حفظ میراث و تعالیم اصیل و اولیه حضرت رسول اکرم(ص) در باب تهذیب باطن، پیروی از سنت و دیگر فضایل اخلاقی هستند که به فهم معنای باطنی ایمان و تعالیم اسلام و سرانجام تحقق بخشیدن به توحید، منجر شده است. بنابراین مراکز متصوفه در ایران که به خانقاه شناخته می شوند، از کانون های اصلی حیات دینی در باور سنت گرایان اند.

غرب ستیزی

سیدحسین نصر همانند دیگر سنت گرایان، ازجمله مخالفان مهم و جدی مدرنیته به شمار می روند که به نقد و نفی مدرنیته و تمدن غرب می پردازند. به نظر آنها دوران کنونی، دوران جاهلیت نوین است که باید بت های باطل آن را در هم کوبید. بر همین اساس، نصر معتقد است نخستین وظیفه تمام متفکران سنت های معنوی و دینی مانند اسلام، نقد مدرنیسم است.

با توجه به این رویکرد، تجددگرایی، نگرشی خاص به جهان است که در دوره نوزایی شروع شد. آنچه انسان گرایی، عقل گرایی و دوره نوزایی نامیده می شود، حقیقت مطلق و نهایی متعالی از سطح انسان ها را انکار کرده و نظام الهی به نظام انسانی فرومی افتد. تجددگرایی، خود انسان را «مطلق» می گیرد و به معنایی به انسان جنبه «مطلق» می بخشد.

از منظر آنها مدرنیسم به هیچ وجه به معنای دگرگونی نیست بلکه جهان بینی و فلسفه ویژه ای است که بر پایه نفی جهان بینی الهی و برداشتن خداوند از مرکز واقعیت و نشاندن انسان بر جایگاه او استوار است.

این امر به جایگزینی فرمانروایی انسان به جای ملکوت خداوند است که در نهایت توجه ویژه به فرد و فردگرایی شده و عقل و حواس وی اهمیت می یابند؛ از این رو شالوده روش های شناخت و معرفت شناسی مدرنیسم، یا بر عقل گرایی و یا بر تجربه گرایی استوار است و این مکتب، ارزش های انسان زمینی را برترین مجموعه ارزش ها و سنجه ای برای همه چیز می سازد.

نصر بر این باور است که عبرت نگرفتن کشورهای شرقی و اسلامی از سرنوشت شوم غرب، خود فاجعه ای است که گریبان دنیای شرق و اسلام را گرفته است.

تکنولوژی

با توجه به نگاهی که نصر و سنت گرایان به مدرنیته دارند، طبیعی است که تکنولوژی و صنعت را هم ابزارهایی در خدمت اهداف استعماری جهان غرب و جهان بینی و فلسفه اومانیستی بدانند. آنها معتقدند این تکنولوژی نوین مبتنی بر علم بعد از رنسانس است.

از نظر تاریخی، تکنولوژی جدید تا اواسط قرن۱۸ میلادی و اوایل قرن۱۹ میلادی چندان با علم جدید همراه نشده بود اما با ظهور انقلاب صنعتی و اختراع ماشین های جدید، ابزارهای تولید در غرب تغییر کرد و یک تکنولوژی کاملا متحد با علم تماما ماده گرا وارد صحنه شد. نتیجه هم این شد که تکنولوژی جدید پا به عرصه دنیا گذاشت که قدرت عظیمی برای تسلط بر طبیعت و سایر تمدن های فاقد تکنولوژی مشابه در اختیار بشر متجدد می گذاشت.

نصر با شگفت زدگی می گوید که غرب، امروزه از محدودیت ها و خطرات تکنولوژی آگاه شده اما بسیاری از مسلمانان و آسیایی ها و آفریقایی ها به این تکنولوژی همچون عصای سحرآمیز می نگرند که به مدد آن می شود بر همه مشکلات و چالش ها غالب شد و سعادت را به ارمغان آورد.

البته این تصور و یا توهم نسبت به تکنولوژی غربی تا حدودی طبیعی است؛ چراکه غرب به مدد همین تکنولوژی توانسته بر سایر جوامع مسلط شود. ولی باید دانست که این واقعیت تاریخی نمی تواند ماهیت این تکنولوژی را که مردان و زنان را از حالت آدمی، خارج و به امتداد ماشین بدل کرده، تغییر دهد. مهم ترین اقدام مسلمانان همین است که ریشه های تکنولوژی و صنعت را به طور جدی مطالعه کنند، مبانی آنها را بفهمند و آن را در چارچوب جهان نگری اسلامی ارزیابی کنند.

تمدن نوین اسلامی

سیدحسین نصر در باب تمدن اسلامی معتقد است که این تمدن از بدو تولد تاکنون هرگز به زوال و تعطیلی گرفتار نشده، هرچند همراه با فراز و نشیب بوده است. او معتقد است که بنیاد تمدن بر فرهنگ استوار است و فرهنگ اسلامی همواره پویایی خود را حفظ کرده و تمام سرزمین های اسلامی از معرفت توحیدی و دانش های اسلامی بهره برده اند.

به عبارت دیگر نصر، تمدن را در پارادایمی نو بر اساس بنیادهای معرفتی و فرهنگی تعریف می کند. او تمدن ها را مبتنی بر نحوه تولید، وضع اقتصادی و منابع ثروت یا قدرت سیاسی و نظامی دسته بندی نمی کند؛ گرچه منکر تأثیر این مولفه ها در توسعه تمدن ها نیست. به باور وی ویژگی بارز تمدن اسلامی به عنوان یک تمدن پویا، آن است که این تمدن در طول تاریخ، بنیادهای فرهنگی و معرفتی خود را از راه های مختلف به صورت اصیل، حفظ کرده است. این ویژگی سبب می شود تا آموزه های این تمدن در هر دوره ای برای نوع بشر قابل دسترسی باشد و پویایی همین است.

نصر معتقد است تمدن اسلامی زمانی در اوج اقتدار قرار می گیرد که بتواند حقایق اسلام را در همه سطوح حیات بشری متجلی سازد؛ بر این اساس، بالندگی تمدن اسلامی نیازمند تحقق دو امر است:

۱. نقد عمیق از تجدد و دنیای متجدد

۲. تحقق رنسانس اسلامی در سطح فکری (احیای سنت).

نقد تجدد

نصر نقد مدرنیسم را امری الهی و وظیفه تمام متفکران الهی و اسلامی می داند. وی تنها به نقد نتایج و عوارض منفی مدرنیسم بسنده نکرده و پایه های نظری آن را متزلزل می داند. از منظر او فراموشی واقعیت الهی، غیرقدسی شدن معرفت بشری، جایگزینی خدامحوری با اومانیسم و فقدان معنویت، از نقدهای مبنایی به تمدن غرب است.

ظرفیت  و نقصان  سنت در مواجهه با مدرنیته  -  سیدحسین نصر؛ سنت گرایی که مخالف  مدرنیته است

دکتر سید حسین صدر

تضعیف دین، ترویج بنیادگرایی، تخریب محیط زیست، علم گرایی، فردگرایی، بحران اخلاق، ازدست رفتن هویت خانواده و دگرگون شدن مفاهیم آزادی، حقوق بشر و... از دیگر نقدهای دکتر نصر است. نصر در معرفی جایگزین مناسب برای مدرنیسم، ناتوان است. وی خیر مدرنیسم را عرضی و شرّ آن را ذاتی می داند. پیشنهاد جایگزین دکتر نصر در مقابل مدرنیسم، سنت گرایی است.

احیای سنت

نصر در ادامه دیدگاه های خود می گوید برای اینکه بتوانیم در برخورد با مغرب زمین پیروز شویم، اول از همه باید درصدد بازیافتن اصول اجتناب ناپذیر و ابدی و جاودان فرهنگ خود برآییم؛ هرگاه این اصول زنده باشد مانند ریشه درختی است که همیشه از آن شاخه های سرسبز و برگ و گل و میوه می روید.

در این مسیر، او چند پیشنهاد دارد: انس بیشتر با سنت و دفاع از اسلام در برابر تفاسیر تحریفی، توجه به پیوستگی اقتصاد با اخلاق در تمدن اسلامی، بی اعتمادی نسبت به نهادهای سیاسی غرب (دمکراسی)، توجه به پیشینه مشارکت مردمی در جهان اسلام، شناخت غنای سنت هنری سرشار اسلام.

طرح چند سؤال

دکتر نصر همانند افراد دیگری همچون فردید و آل احمد درصدد بیان نوع مواجهه با «غرب زدگی» است. او در برابر مدرنیته، عالم مطلوب خود را مبتنی بر «سنت» استوار می سازد که برگرفته از ساحت قدسی ادیان است؛ از این رو می توان تقابل «سنت و تجدد» را اصلی ترین موضوع فکری او دانست.

فارغ از ابهام مفهوم «سنت» و گستره وسیع آن در تعاریف واقع شده، این مولفه به هیچ وجه تاب و توان مقابله با دنیای مدرن را ندارد. مدرنیته توانسته است در زوایای گوناگون زندگی فردی و اجتماعی انسان، نفوذ یابد و همه عرصه های حیات بشری را تسخیر کند و در این مسیر از دانش ها، فنون و تکنولوژی های متعددی بهره برده است. اما «سنت» در مواجهه با چنین تمدنی، توان رویارویی نداشته و جز مرور خاطراتی از گذشته و حسرت نسبت به آن، رهاوردی ندارد.

جنبه سلبی سنت گرایی به شکل چشمگیری بر وجه ایجابی آن می چربد. هرچند سنت گرایان مدعی داشتن حرف برای هر بحرانی حتی محیط زیست هم هستند اما در جزئیات وجوه گوناگونی از زندگی همچون اقتصاد، سیاست و... کمتر حرفی دارند و توصیه هایی کلی دارند که چالش و بحرانی را حل نمی کند.

نکته مهم دیگر آنکه آوردن عنصری از گذشته به ساحت امروز، بدون رعایت اقتضائات روز و بازتولید متناسب آنها منجر به شکست می شود؛ یعنی نمی توان عناصر جامعه سنتی را به دنیای امروز وارد کرد و انتظار داشت همان موفقیت ها را کسب کنند. به عنوان مثال آیا تمدن اسلامی مدنظر نصر که بر بنیادهای معنوی و عرفانی استوار است ظرفیت ایجاد یک تمدن جامع را در روزگار کنونی دارد؟

اینجاست که اهل اندیشه از سنت گرایان و به ویژه سیدحسین نصر می پرسند: اگر علوم مدرن پس از رنسانس یکپارچه از مفاهیم ارزشی و ایدئولوژیک انسان مادی رنج می برد، آیا حکمت خالده و عرفان و تصوف، قابلیت ارائه مبانی و روش علوم در برابر علوم مدرن را به عنوان جایگزین داراست؟ روش و متد جاری شدن عرفان در سایر علوم چگونه است؟ آیا علم قدسی شامل علوم تجربی و کاربردی نیز می شود؟ از آنجا که تکنولوژی و صنعت غربی نیز مورد انتقاد آنهاست، آیا عرفان می تواند فناوری و تکنولوژی های نوینی را مبتنی بر آموزه های قدسی، نتیجه دهد؟

منبع: روزنامه همشهری

منبع : همشهری آنلاین

اخبار گوناگون در برخط