نقشه آمریکایی ها برای تکرار سیکل تحریم-مذاکره - بازی دو سر باخت آمریکا در رفع تحریم  فروش نفت ایران به چین
سرویس اقتصادی - کارشناس مرکز پژوهش‌های مجلس گفت: توجه صرف به مذاکره و تعلیق تحریم و برنامه‌ریزی دولت بر این مبنا، اقتصاد ایران را کاملا شرطی کرده است، به طوری که مضرات سیکل تکراری مذاکره و تحریم بیشتر از فواید اندک آن است.

اقتصاد ایران از سال 2011 به بعد با تحریم های اقتصادی مواجه شد که ساختار اجرایی آن نسبت به گذشته هوشمندی و اثرگذاری بسیار بالاتری پیدا کرده بود. در این بین دو رویکرد در مواجهه با تحریم های آمریکا در فضای سیاستگذاری داخلی کشور شکل گرفت.

یک رویکرد معتقد بود که دلیل اثرگذاری تحریم ها به نقاط ضعف اقتصادی کشور برمی گردد. لذا سیاست ایران در مواجهه و مقابله با تحریم ها باید بر بی اثر کردن اسلحه تحریمی آمریکا از طریق برطرف کردن نقاط ضعف اقتصاد کشور باشد. مثلا اگر وابستگی بودجه دولت به درآمدهای نفتی یکی از نقاط ضعف اقتصاد ایران باشد، تحریم فروش نفت ایران نیز دقیقا بر همین نقطه ضعف متمرکز شده است. لذا دولت ایران اگر به دنبال حذف یا کاهش اثرگذاری تحریم است باید به سمت کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی با استفاده از سایر ظرفیت های بودجه ای حرکت کند تا با انجام این کار تحریم ها بی اثر شود.

رویکرد دیگر معتقد است که دلیل اثرگذاری تحریم ها نه به دلیل ضعف های داخلی بلکه به دلیل عدم پیوند اقتصاد ایران با اقتصاد کشورهای غربی است. به بیان دیگر اگر اقتصاد ایران به اندازه کافی با اقتصاد کشورهای اروپایی و آمریکا گره بخورد، دیگر امکان حذف ایران از زنجیره اقتصادی غرب نیست و اساسا امکان اعمال تحریم ها بر ایران وجود ندارد.

این رویکرد که توسط دولت یازدهم و دوازدهم نمایندگی می شود، معتقد است که اصلاحات ساختاری در اقتصاد ایران هم منوط به برداشته شدن تحریم هاست و بدون مذاکره امکان انجام اصلاحات ساختاری وجود ندارد. درحالی که طرفداران رویکرد اول معتقدند، انجام این اصلاحات اساسا ارتباطی به فضای تحریمی یا غیرتحریمی ندارد و پیگیری این راه حل ها مستقل از فضای تعاملات بین المللی ایران بوده و صرفا تحت تاثیر سیاست های داخلی دولت است.

در گزارش قبلی با عنوان «سلاح تحریمی آمریکا چگونه از کار می افتد؟/ دولت روحانی راهکارهای ضدتحریمی را اجرا نکرد» به بررسی اثرگذاری راهکارهای داخلی در بی اثر کردن تحریم ها پرداخته شد.

در این گزارش به این موضوع خواهیم پرداخت که آیا مسیر مذاکره و توافق با آمریکا می تواند بستری برای لغو تحریم ها و انتفاع اقتصادی ایران فراهم کند؟ برای پاسخ به این پرسش و کسب شناخت دقیق تر از ساختمان تحریم ها با موسی شهبازی غیاثی کارشناس مرکز پژوهش های مجلس به گفت وگو نشستیم.

مشروح این مصاحبه به شرح زیر است:

نقشه آمریکایی ها برای تکرار سیکل تحریم-مذاکره - بازی دو سر باخت آمریکا در رفع تحریم  فروش نفت ایران به چین

*رویکرد آمریکا اعمال تحریم ها به صورت مستمر و بلندمدت و تعلیق آنها به صورت موقتی و زمان دار است

فارس: سوال اول من درباره ماهیت تحریم های آمریکاست، اساسا تحریم چیست و چگونه عمل می کند؟ به نظرم بهتر است قبل از تعیین راهبرد مواجهه با تحریم، ابتدا درباره ماهیت تحریم شناختی حاصل شود.

شهبازی: شناخت تحریم و نحوه کارکرد تحریم ها موضوع مهمی است که به ما کمک می کند در مواجهه با تحریم، راهکارهای درست و کارآیی را ارائه دهیم. تحریم ها برخلاف آنچه که در اذهان عمومی تصور می شود، دارای زیرساخت های قانونی و حقوقی محکم و دقیق در ایالات متحده است. لذا شما می بینید که رئیس جمهور آمریکا صرفا مجری قوانین است.

در سال های گذشته قوانین مختلف تحریمی علیه ایران در کنگره آمریکا به تصویب رسیده است که عمده این تحریم ها مربوط به دوران ریاست جمهوری اوباما بوده است که از جمله آن می توان به قانون کاتسا اشاره کرد. در نتیجه بدنه تحریم یک بدنه قانونی و حقوقی در ساختار قانونگذاری آمریکا است و ما نباید این موضوع را صرفا در لایه اجرایی و اقدامات رئیس جمهور آمریکا بررسی کنیم، زیرا مباحث مربوط به تحریم یک لایه قبل از لایه اجرایی دارد و در لایه تقنینی نظام سیاسی آمریکا تدوین و تصویب می شود.

اگر بنده می گویم تحریم ها تحت تاثیر زیرساخت حقوقی و قانونی آمریکا حمایت می شود، به این معنا نیست که این تحریم مشروعیت دارد. این حرف باعث سوء برداشت نشود، زیرا اساسا مرجعیت قانونگذاری آمریکا علیه ایران زیرسوال است، بلکه قصد بنده از این توضیحات این بود که علت اعمال تحریم ها را به صورت دقیق تری بررسی کنیم و فکر نکنیم اجرای تحریم ها در حیطه تصمیمات رئیس جمهور آمریکاست نه، این موضوع به تصمیمات کنگره و دستگاه های تقنینی آمریکا مربوط است و آمریکا قبل از اعمال تحریم ها ابتدا زیرساخت قانونی این موضوع را به صورت محکم و استوار شکل داده است.

فارس: زیرساخت حقوقی تحریم ها چه تاثیری بر عملکرد تحریم های آمریکا علیه ایران دارد؟ ما حدود یکسال پس از اجرای برجام مشاهده کردیم که می توانیم نفت بفروشیم، یعنی رئیس جمهور آمریکا ظاهرا دستورات کنگره را نادیده گرفت و مستقلا تحریم ها را برداشت.

شهبازی: ببینید وقتی زیرساخت حقوقی تحریم ها در مجامع تقنینی آمریکا ایجاد شده است، نهایتا دستورات رئیس جمهور آمریکا صرفا در نقش یک تقویت کننده موج waver عمل می کند و برای مدت کوتاهی در اجرای تحریم ها به ما تخفیف می دهد. همان اتفاقی که در برجام رقم خورد و ما صرفا برای باز ه هایی 6 ماهه توانستیم به صورت کنترل شده نفت بفروشیم.

دقت کنید معافیت ها و تخفیف هایی که توسط رئیس جمهور آمریکا داده می شود، معافیت هایی زمان دار است. یعنی اصل تحریم به لحاظ قانونی و حقوقی سر جای خود باقی می ماند و صرفا waverهایی در حوزه هایی که دولت آمریکا صلاح می داند صادر می شود. این زیرساخت های قانونی نشان می دهد که نگاه آمریکا به تحریم ایران یک نگاه بلندمدت و نگاه این کشور برای اعطای تخفیف تحریم ها یک نگاه کوتاه مدت است.

البته به دلایل سیاسی ممکن است در برخی از بازه ها این تخفیف ها را بدهد که در ادامه اشاره خواهم کرد که قصد آمریکا از اعطای این تخفیف ها چیست. البته این تخفیف ها می تواند ناظر به تحلیل آمریکا از فضای سیاسی ایران نیز داده شود، ولی بنده آثار تخریبی این موضوع را در اقتصاد ایران بررسی خواهم کرد.

نقشه آمریکایی ها برای تکرار سیکل تحریم-مذاکره - بازی دو سر باخت آمریکا در رفع تحریم  فروش نفت ایران به چین

*چرا مذاکرات برای رفع تحریم هسته ای، آب در هاون کوبیدن است؟

فارس: در بحث تحریم ها، تفکیک هایی بین تحریم هسته ای، موشکی، حقوق بشر و ... در فضای رسانه ای و اذهان عمومی ایجاد شده است. آیا اساسا مذاکره برای رفع یک دسته از تحریم ها مثلا تحریم های هسته ای به انتفاع اقتصادی ایران منجر می شود؟

شهبازی: نه اینکه ما به موضوع تحریم به صورت تفکیک هایی مثل تحریم هسته ای و غیرهسته ای نگاه کنیم، کاملا اشتباه است. در نظام سازی تحریم ها توسط آمریکا باید توجه داشت که تحریم های هسته ای و غیرهسته ای کاملا در هم تنیده شده اند و ماهیت غیرزمان دار دارند، یعنی همیشه لازم الاجرا هستند. در هم تنیدگی این تحریم ها از این جهت است که همزمان یک نهاد یا سازمان یا فرد ایرانی همزمان هم به بهانه هسته ای و هم سایر بهانه ها مثل حمایت از تروریست و حقوق بشر و موشکی و ... تحریم شده است. به بیان دیگر برچسب های مختلف تحریمی دارد.

لذا اگر تنها تحریم هایی با برچسب هسته ای برطرف شود، مشکل ما حل نمی شود، چون همچنان بهانه ها و برچسب هایِ دیگر برای تداوم اعمال تحریم بر آن نهاد، سازمان و فرد وجود دارد. این موضوع باعث می شود که حتی اگر تحریم های هسته ای در ساختار حقوقی آمریکا هم لغو شود باز هم ما نتوانیم انتفاع اقتصادی برای کشور به دست آوریم، زیرا همچنان زیرساخت مابقی تحریم ها باقی است.

فارس: منظور شما از درهم تنیدگی تحریم های هسته ای و غیرهسته ای همان استراتژی دولت آمریکا با عنوان «دیوار تحریم ها» است که بر مبنای آن همه تحریم های هسته ای علیه افراد و شرکت ها و سازمان های ایرانی به دلایل دیگر مثل موشکی، تروریسم و ... نیز به ایران اعمال شده است؟

شهبازی: بله دقیقا. استراتژی دیوار تحریم ها یا (Sanction Wall) با هدف درهم تنیدگی تحریم ها اعمال شده است.

*منافع اقتصادی ایران و آمریکا در بازار جهانی نفت در تعارض با یکدیگر است

فارس: آیا اساسا لغو یا تعلیق تحریم ها به منافع اقتصادی آمریکا سازگار است؟ یعنی فرضا اگر ایران و آمریکا هیچ تنش سیاسی با همدیگر نداشته باشد، آیا منافع اقتصادی همسویی با یکدیگر دارند؟

شهبازی: استراتژی دفاعی و امنیتی آمریکا با تحریم ها عجین شده است، زیرا آمریکا نمی خواهد جمهوری اسلامی به عنوان یک بازیگر قوی منطقه ای وجود داشته باشد. بنابراین لغو تحریم ها یا حتی تخفیف کوتاه مدت در اعمال تحریم ها با منافع سیاسی و اقتصادی آمریکا در تناقض است و این کشور با توجه به ابزارهایی که در اختیار دارد هیچگاه تمایلی به لغو تحریم ها و به اصطلاح به زمین انداختن اسلحه تحریمی خود ندارد، مگر اینکه ما با قوی کردن اقتصاد داخلی توازن قدرت ایجاد کنیم.

اعمال تحریم ها برای آمریکا نه تنها منافع سیاسی به همراه دارد، بلکه منافع اقتصادی زیادی نیز برای این کشور ایجاد کرده است. یعنی شما فرض کنید به لحاظ سیاسی تمامی مشکلات ایران و آمریکا حل شود، باز هم منافع اقتصادی آمریکا در تحریم ایران است. مثلا شما ببینید همین الان درگیری آمریکا و چین یا آمریکا و روسیه بر سر منافع اقتصادی است و اعمال تحریم ها علیه چین و روسیه که ارتباطی مثلا به مواضع سیاسی این دو کشور در ماجرای فلسطین و امثالهم ندارد.

لذا الان تداوم اعمال تحریم ها برای آمریکا منفعت اقتصادی دارد که این منفعت با منافع اقتصادی ایران در تعارض است. مثلا در دوره ترامپ وقتی ما تحریم شدیم، مشاهده کردیم که با بازگشت مجدد تحریم ها نفتِ آمریکا جایگزین نفتِ ایران در بازار شد. یعنی آمریکا از چند سال قبل برای افزایش تولید نفت برنامه ریزی کرده بود و شرکت های بزرگ این کشور در این حوزه سرمایه گذاری های کلان و بلندمدت کرده اند.

حال آیا برای آمریکا منفعت اقتصادی دارد که تحریم نفتی علیه ایران را لغو یا تعلیق کند تا دوباره نفت ایران جایگزین نفت آمریکا در بازار جهانی شود؟ کاملا واضح است که این باره منافع ایران و آمریکا در تعارض با یکدیگرند. پس تقابل ایران و آمریکا صرفا جنبه سیاسی ندارد و این دید که ما اگر دست از هسته ای بکشیم، تحریم ها لغو می شود، خیلی ساده انگارانه است.

*بازی دو سر باخت آمریکا در رفع تحریم های فروش نفت ایران به چین

فارس: بحث رفع تحریم های نفتی ایران آیا در پازل تقابل آمریکا و چین هم قابل تحلیل است؟ چون برداشتن تحریم های نفتی باعث می شود که جریان نفت ایران به چین دوباره برقرار شود و این موضوع با تنوع سازی مبادی ورود نفت به چین، امنیت انرژی چین را در جنگ اقتصادی با آمریکا افزایش می دهد.

شهبازی: اتفاقا در گزارشی که مرکز پژوهش های مجلس منتشر کرده است، نیز به این موضوع اشاره شده است که در تحلیل تقابل آمریکا و چین، این موضوع شما کاملا درست است. در نتیجه در صورت رفع تحریم ها نفتی نه تنها نفت ایران دوباره جایگزین نفت آمریکا خواهد شد و آمریکا ضرر می کند، بلکه منافع اقتصادی چین نیز تقویب می شود و آمریکا دوباره ضرر مضاعف می کند. لذا از دریچه مهار چین هم می توان به موضوع تحریم نفتی علیه ایران نگاه کرد.

نقشه آمریکایی ها برای تکرار سیکل تحریم-مذاکره - بازی دو سر باخت آمریکا در رفع تحریم  فروش نفت ایران به چین

*چگونه «تحریم های زبانی» آمریکا مانع از ایجاد روابط ایران و شرکت های خارجی شده است؟

فارس: آیا صرف لغو کاغذی تحریم ها می تواند منجر برقراری روابط ایران با شرکت های خارجی شود؟

شهبازی: آمریکا در اعمال تحریم ها دو نوع رویکرد را در پیش گرفته است تا انتفاع اقتصادی ایران را به حداقل برساند: 1-رویکرد حقوقی و قانونی 2-رویکرد غیررسمی و رسانه ای و زبانی. تجربه نشان داده است که اگر آمریکا حتی به لحاظ حقوقی هم یک تحریم را لغو کند و یا تخفیف قائل شود، با استفاده از ابزارهای دیگر مثل تهدید سایر کشورها به تعامل با ایران و ترساندن آنها از جریمه های سنگین، آنها را از تعامل اقتصادی با ایران برحذر می دارد.

همین تهدید کردن کشورها برای عدم انتفاع اقتصادی ایران کافی است. کار سختی هم نیست آمریکایی ها و اروپایی ها هر ساله یک شاخص ریسک برای تعامل با ایران محاسبه می کنند. لذا اگر آمریکا حتی تحریم ها را به صورت کاغذی هم بردارد با هجمه و تهدیدی که علیه کشورها ایجاد می کند، شاخص ریسک تعامل با ایران را بالا می برد و در نتیجه گشایشی برای ایران حاصل نمی شود. با توجه به همه نکاتی که عرض کردم بین رفع تحریم ها و انتفاع اقتصادی ایران از رفع تحریم ها فاصله بسیار زیادی وجود دارد.  

*چرا در سیکل تکراری مذاکره-تحریم کفه ترازو به سمت معایب سنگینی می کند نه مزایا؟

فارس: سوالی که در اذهان عمومی پیش می آید این است که آیا همین تعلیق مثلا 6 ماهه تحریم ها بر بهبود اقتصاد ایران موثر نیست؟ به هر حال بعد از برجام ما در برهه هایی توانستیم نفت ایران را صادر کنیم. شما در اوایل بحث اشاره کردید که این تخفیف های تحریمی هم در پازل تحریمی آمریکا تعریف می شود. چرا در ترازوی محاسبات شما تعلیق تحریم، کفه معایب بر مزایا سنگینی می کند؟

شهبازی: اشاره کردم که تعلیق یا تخفیف تحریم برای بازه های زمانی 6 ماهه انجام می شود که این بازه زمانی کوتاه فایده چندانی برای ایران ندارد، زیرا مثلا اگر قرار باشد که شما با شرکت های خارجی قرارداد ببندید، هیچیک از آنها حاضر به همکاری 6 ماهه نیستند، زیرا قراردادها در بازه زمانی بلندمدت تعریف می شود.

در حوزه فروش نفت هم به همین صورت است. در بازه های زمانی کوتاه که تحریم ها تعلیق می شود، قطعا هیچ پالایشگاهی با شما قراردادِ بلندمدت امضا نمی کند، بلکه به صورت تک محموله ای این خریدها انجام می شود. لذا شما می بینید در این بازه زمانی عملا ما فقط می توانیم کمی نفت بفروشیم و باز در دریافت پول آن نیز به روش مرسوم و از طریق بانک های جهانی دچار مشکل خواهیم شد.

فارس: سوال اصلی این است که ما به ازای این انتفاع اندکی که به دست می آوریم چه چیزی را از دست می دهیم؟ یعنی عیب این شیوه از تعلیق تحریم چیست؟

شهبازی: مشکل اینجاست که این سیکل اعمال تحریم ها و تعلیق آنها، اقتصاد ایران را در حالت شرطی نگه داشته است و عملا دست و پای ما را برای انجام اصلاحات ساختاری بسته است. یعنی این شیوه از تعلیق تحریم ها در محاسبات مردم و مسئولین تردید ایجاد می کند که اصلاحات اساسی اقتصاد ایران که اتفاقا عامل اثرگذاری تحریم ها بوده است انجام شود یا نه. که با توجه به اینکه مسئولان عمدتا به دنبال انجام کارهای راحت ترند و از طرفی شناخت دقیقی هم نسبت به تحریم ها ندارند، به راحتی دل به این تعلیق ها می بندند. درحالی که این تعلیق ها آرامش قبل از طوفان است.

یعنی مسئولین ما خیلی راحت این گونه تصور می کنند که مثلا این تعلیق های 6 ماهه پایدار هستند و دوباره مسیر برنامه ریزی بر خام فروشی نفت و واردات کالاهای خارجی برنامه ریزی می شود. اما در عمل می بینند که مثلا بعد از 6 ماه تحریم ها دوباره برگشت و از طرفی همچنان ان نقاط ضعف اساسی اقتصاد ایران که باعث اثرگذاری تحریم ها می شود هم پابرجاست، پس کشور دوباره دچار شوک اقتصادی می شود.

*آمریکا با تعلیق کوتاه مدت تحریم ها به دنبال جلوگیری از انجام اصلاحات ساختاری در اقتصاد ایران است

لذا هزینه ای که تعلیق موقتی تحریم ها در تردید و کاهش عزم مسئولین برای انجام اصلاحات ساختاری مثل اصلاح ساختاری بودجه، اصلاح نظام بانکی، اصلاح نظام مالیاتی، رهایی از خام فروشی و ... ایجاد می کند خیلی بیشتر فروش چند تک محموله ای نفت است. به نظر بنده ما باید مبنای برنامه ریزی ها خود را با فرض تداوم و ماندگاری تحریم ها انجام دهیم کما اینکه آمریکا هم به تحریم ها به دید بلندمدت نگاه می کند.

به نظر بنده اعطای همان اندک تخفیف های تحریمی به ایران نیز نه به دلیل مذاکرات خوب توسط تیم ایرانی بلکه با هدف شرطی کردن اقتصاد ایران توسط آمریکا در دستور کار قرار گرفته است، زیرا آنها می دانند که اگر تحریم ها را نه به صورت نوسانی بلکه به صورت ثابت اعمال کنند، دولت ایران به ناچار مجبور به انجام اصلاحات اساسی اقتصادی می شود که در نهایت اجرای این اصلاحات منجر به بی اثر کردن تحریم ها خواهد شد. لذا آمریکا با تحریم ها بازی می کند تا مانع از اجرای اصلاحات در اقتصاد ایران شود و همچنان این تحریم ها با موج سواری بر نقاط ضعف اقتصادی ایران موثر باشد.

آیا یک بازه زمانی 10 ساله برای انجام اصلاحات ساختاری زمان کمی است؟ پس چرا از سال 2011 که تحریم ها اعمال شده تا کنون، بعد از گذشت 10 سال هیچ اصلاح ساختاری را انجام نشده است و همچنان اقتصاد ایران اثرپذیر از تحریم هاست؟ چون دولت با شرطی کردن اقتصاد به تحریم و مذاکره دقیقا در پازل آمریکا بازی کرده است.

*انتفاع اقتصادی ایران از مذاکرات با اعمال شاخص هایی عینی و سنجش پذیر ممکن می شود

فارس: شما معتقدید که برای مواجهه با تحریم ها باید نقاط ضعفی که منجر به اثرگذاری تحریم ها بر اقتصاد ایران شده است را برطرف کنیم. پس اصلاحات ساختاری باید با فرض ماندگاری تحریم ها در دستور کار دولت قرار بگیرد که متاسفانه در طول 8 سال گذشته این اتفاق نیفتاده است، اما استفاده از ظرفیت های دیپلماتیک هم یکی از ابزارهای ایران است. به نظر شما چه ملاحظاتی در مذاکره باید در نظر گرفته شود تا انتفاع اقتصادی ایران حاصل شود؟

شهبازی: بله، بنده مذاکره برای رفع تحریم را رد نمی کنم، زیرا تلاش حقوقی است که باید انجام شود. البته مذاکره کنندگان ما نیز باید از پیچیدگی ها و ماهیت تحریم شناخت کامل داشته باشند و ساده انگارانه پا به عرصه مذاکرات نگذارند. در مذاکرات ما نه تنها نباید به تعلیق تحریم ها قانع شویم، بلکه نباید صرفا به رفع کاغذی تحریم ها نیز قانع شویم، زیرا در عمل منتفع شدن اقتصادی ایران نیاز به شاخص هایی دارد که ما باید متناسب با آن شاخص ها در مذاکرات به دنبال اهداف خودمان باشیم.

مثلا صرفا قبول نکنیم که آمریکا تحریم بانکی را بردارد، زیرا ممکن است در روی کاغذ تحریم بانکی را لغو یا تعلیق کند ولی در عمل با تهدید بانک ها مانع از تبادلات بانکی ایران شود. لذا ما باید در این بحث شاخصی تعریف کنیم که مثلا آمریکا باید در رفع تحریم های بانکی اجازه انجام تراکنش های بانکی به میزان حداقل n میلیارد دلار با فلان بانک را بدهد و در غیر این صورت به تعهدات انجام نداده و ما هم به یک گام به عقب برمی داریم. همین شاخص های عینی می تواند در حوزه فروش نفت هم در مذاکرات ذکر شود و ما به ازای انجام تعهدات هسته ای برای طرف آمریکایی شرط هایی با شاخص هایی عینی تعریف شود.

نقشه آمریکایی ها برای تکرار سیکل تحریم-مذاکره - بازی دو سر باخت آمریکا در رفع تحریم  فروش نفت ایران به چین

*اقتصاد بیمار ایران با مُسکن های آمریکایی درمان نمی شود

فارس: سوال اساسی این است که آمریکا چرا باید به این شروطِ ایران تن بدهد وقتی دستِ برتر را دارد؟ وقتی اقتصاد ایران ضعیف است، چه عامل قدرت آفرینی وجود دارد که مانع از اعمال تحریم شود؟ به نظر شما توازن قدرت منجر به رسیدن ایران به اهدافش در مذاکرات می شود یا مثلا مسلط بودن تیم مذاکره کننده به زبان انگلیسی؟

شهبازی: ببینید آن چیزی که برگ برنده ما در مذاکره با آمریکا خواهد بود، قدرت اقتصادی ایران است. در سال های متمادی اقتصاد ایران وابسته به نفت بوده است و دولت هیچ وقت به دنبال ایجاد درآمدهای پایدار مالیاتی برای خود نبوده است. تامین بودجه دولت در کشورهای مختلف از طریق نظام مالیاتی آنها انجام می شود، درحالی که در ایران اقشار پُردرآمد فرارهای مالیاتی نجومی دارند. پس وابستگی بودجه دولت به درآمدهای حاصل از خام فروشی نفت یک معضل جدی است که باعث شده است اقتصاد ایران در مقابل تحریم آسیب پذیر باشد.

ما باید یکسری اقداماتی را در سال های گذشته انجام می دادیم مثلا نظام بانکی، نظام مالیاتی و ... را اصلاح می کردیم که این اقدامات اصلاحی نه تنها صورت نگرفته بلکه دولت در جهت تشدید مشکلات هم حرکت کرده است، لذا بیماری هایی در اقتصاد ایران شکل گرفته است که باعث ضعیف شدن ما شده است. ببینید اقتصاد ما بیمار است و تعلیق تحریم صرفا به معنای تزریق مُسکن است نه درمان بیماری. تا وقتی بیماری اقتصاد ما درمان نشود، این اقتصاد ضعیف باقی خواهد ماند و به راحتی مورد هجوم ویروس های تحریمی قرار خواهد گرفت و آسیب پذیر خواهد بود.

از طرفی راهکارهای داخلی نیز برای درمان بیماری اقتصادی ایران وجود دارد، ولی دولت انگار به مُسکن آمریکایی ها اعتیاد پیدا کرده است. ببینید در بحث تامین بودجه دولت، کسری بودجه به راحتی از طریق جلوگیری از فرار مالیاتی اقشار پُردرآمد و حذف معافیت های مالیاتی و افزودن پایه های مالیاتی جدید قابل جبران است.

فارس: مردم مشاهده کردند که با اعمال تحریم ها قیمت ارز به شدت افزایش یافت. آیا برای حل این مشکل هم راهکار وجود دارد؟

شهبازی: مردم به اشتباه تحلیل می کنند که تحریم ها باعث افزایش نرخ ارز شده است. عامل اصلی در جهش نرخ ارز به سیاست های پولی و بانکی دولت برمی گردد. در 8 سال گذشته نقدینگی موجود در کشور به طور غیرمتناسب با بخش واقعی اقتصاد رشد کرده است. طبیعی است که وقتی در سایه عدم نظارت دولت بر رفتار بانک ها حجم نقدینگی بدون پشتوانه تولیدی افزایش می یابد، پول ایران نسبت به دلار بی ارزش می شود. در نتیجه اصلاح نظام پولی و ارزی کشور باید در دستور کار دولت قرار بگیرد.

*تا وقتی با برطرف کردن نقاط ضعف اقتصادی تحریم ها را بی اثر نکنیم، آمریکا دست بردار نیست

فارس: خیلی ممنون بابت توضیحاتی که ارائه کردید. به عنوان جمع بندی بحث اگر نکته ای باقی مانده است بفرمایید.

شهبازی: در مجموع تحریم ها به پشتوانه قوانین و نظام حقوقی آمریکا شکل گرفته اند که رئیس جمهور آمریکا صرفا در لایه اجرایی می تواند اجرای تحریم ها را برای بازه زمانی کوتاه مدت 6 ماهه تعلیق کند نه لغو. همچنین اجرای راهبرد «دیوار تحریم ها» باعث پیوند زدن تحریم های هسته ای و غیرهسته ای شده است و اساسا تعلیق یا لغو تحریم ها صرفا در موضوع هسته ای راهگشا نیست، زیرا دقیقا همان تحریم به بهانه های دیگر مثل تروریسم و حقوق بشر و موشکی پابرجا خواهد بود.

همچنین فارغ از اختلافات سیاسی ایران و آمریکا، منافع اقتصادی آمریکا در تداوم تحریم هاست، زیرا در صورت لغو تحریم های نفتی، نفت ایران جایگزین نفت آمریکا در بازار جهانی خواهد شد که این موضوع به ضرر آمریکاست. در بحث مذاکره با آمریکا نیز باید شاخص هایی مبنی بر سنجش پذیری انتفاع اقتصاد ایران به عنوان شرط گذاشته شود.

البته توجه صرف به مذاکره و تعلیق تحریم و برنامه ریزی دولت بر این مبنا، اقتصاد ایران کاملا شرطی کرده است، به طوری که مضرات سیکل تکراری مذاکره و تحریم بیشتر از فواید اندک آن است. راهکار اصلی مواجهه با تحریم حل نقاط ضعف اقتصادی کشور است و تا زمانی که این اصلاحات ساختاری انجام نشود، آمریکا دست برتر را در اعمال تحریم ها داشته و همچنان اقتصاد ایران آسیب پذیر باقی خواهد ماند.

مصاحبه از : سیداحسان حسینی

منبع : خبرگزاری فارس