ماجرای شناسایی رضاخان به وسیله انگلیسی ها

ماجرای شناسایی رضاخان به وسیله انگلیسی ها

۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۱ - ۰۸:۴۳ زمان مطالعه : 6 دقیقه
سرویس سیاسی - چگونگی شناسایی رضاخان به وسیلة انگلیسی‌ها و معرفی‌اش به آیرنساید در روشن کردن ماهیت سیاسی و پیوند وی با انگلیس، اهمیت بسزایی دارد. 

به گزارش سرویس سیاسی برخط نیوز به نقل از همشهری - رذوزنامه کیهان نوشت: 
پس از خلع خاندان قاجار از ادامة سلطنت، در پی مصوبة مجلس شورای ملی، و در آستانة برپایی مجلس مؤسسان برای انتقال سلطنت به رضاخان، وزارت جنگ کوشید روز، ماه و سال تولد او را که اکنون نزدیک به ۵۰ سال از تولدش می گذشت بازیابی کند. نزدیک ترین و شاید آگاه ترین فرد، چراغعلی خان امیراکرم پسرعموی رضاخان، حاکم وقت مازندران بود.
 به او نوشتند: «قدغن فرمایید روز مولود مسعود ذات اقدس اعلی حضرت پهلوی ارواحنا فداه را صحیحاً و سریعاً اطلاع دهند».۱

این چنین هویت سازی هایی تنها در مورد تولد و پیشینه و تبار رضاخان مطرح نبود. بلکه زندگی نظامی او که وجه غالب زندگی قبل از سلطنت او بود را نیز در بر می گرفت. برای نمونه، در حالی که خودش در زمان پادشاهی گفت که تا سال ۱۳۲۳ق همچنان یک سرباز ساده، و در پی ۱۶-۱۵ سال خدمت، یک نظامی بی درجه و مقام بوده است،۲ دربارة او نوشته شد که رضا در ۱۳۱۷ق جزو ملتزمان مخصوص عبدالمجید میرزا عین الدوله، راهی مرکز و جنوب غربی ایران شد و پس از حدود دو سال خدمت در آن نواحی به تهران بازگشت و به درجه وکیل باشی/ گروهبانی رسید.۳ و یا نوشته اند که در ۱۳۲۰ق به خراسان منتقل شد و حدود دو سال در آن ناحیه خدمت کرد و به درجه معین نایبی/ استواری رسید.۴

اکنون که رضاخان «ذات اقدس» شده بود، وزارت جنگ نمونة دستوری را که به حاکم مازندران برای تعیین روز «مولود مسعود» او صادر کرده بود، به دیگر واحدهای نظامی برای استخراج سوابق و مدارج نظامی وی نیز صادر کرده بود. این بدان معناست که بسیاری از اسناد مربوط به هویت شخصی یا سلسله مراتب نظامی رضاخان که اکنون در مراکز سندی ایران موجود است، در دورة پس از کودتا و سلطنت او تهیه و تنظیم شده و اِعمال هر نوع دخل و تصرف در آنها محتمل و در مواردی مشخص است. 
بنابراین، بسیاری از روایت های این دوره دربارة رضاشاه، حتی آنچه که به نقل از وی گفته شده و حتی گفته های خود او باید با سنجة قرائن و شواهد تاریخی متقن مورد ارزیابی و داوری قرار گیرد.

در منابع تاریخی و سندی ایران معاصر، درجة نظامی رضاخان سرتیپ عنوان شده است اما در این باره به دو نکتة مهم باید توجه داشت. یکی چگونگی تدوین و تهیه و تنظیم این منابع و اسناد در دورة حکومت پهلوی؛ و دیگر روایت های متعارضی که این روایت رسمی را به چالش می کشاند. یکی از این موارد، روایت ژنرال آیرنساید در این باره است. آیرنساید خود یک نظامی است و نظامیان معمولاً در گفته های خود برای به کار بردن عناوین و درجات نظامی دقت و توجه می کنند. آیرنساید چند روز پیش از کودتای اسفند ۱۲۹۹ رضاخان را احضار و او را مأمور کودتا کرده بود. او در همان روزها از رضاخان به عنوان کسی یاد می کند که «اکنون سرهنگ دوم» شده است. اصل عبارت آیرنساید چنین است:
Reza Khan had now become a Lt- Colonel.۵ غنی این روایت روشن آیرنساید را دیده اما ظاهراً چون پیشاپیش در ذهن خود به رضاخان درجة سرتیپی داده، سخن آیرنساید را نادیده گرفته و می نویسد: «آیرنساید در یادداشت هایش به رتبة رضاخان بی اعتناست و با عناوین گوناگونی به او اشاره می کند ولی هیچ کجا سرتیپ نمی گوید».۶

آیرنساید در متن انگلیسی کتاب شاهراه فرماندهی (High Road to Command)، ۵ بار از رضاخان (در صفحات ۱۴۹، ۱۶۰، ۱۶۱، ۱۶۶، ۱۷۸ متن انگلیسی) نام برده که ۴ بار با عنوان رضاخان و یک بار با عنوان سرهنگ دوم از او یاد می کند. در دستنوشته های آیرنساید نیز در ۶ پاراگراف از رضاخان اسم برده می شود که دو بار با عناوینی چون «سرهنگ رضاخان» و «رضاخان که یک سرهنگ است»، دو بار «رضاخان» و چند بار هم کلمة «رضا» را به کار می برد. 

اینکه آیرنساید در آستانة کودتا، دست کم ۳ بار از رضاخان به عنوان سرهنگ یاد می کند، و در این ۳ بار، یک بار به سرهنگ دوم بودن او تصریح می کند، محکم ترین دلیل بر این است که رضاخان در آستانة کودتا در چشم آیرنساید سرهنگ تمام و یا سرتیپ دیده نشد.

درجات نظامیان بر روی دوش آنان نصب شده و در منظر هر بیننده ای قرار دارد، نمی توان گفت که آیرنساید در جریان ملاقات های مکرر با رضاخان درجة نظامی او را ندید. 
همچنین، نمی توان گفت که وی در نگارش مطلب دچار اشتباه شده است، زیرا مطلب را تکرار می کند. افزون بر این، نمی توان گفت آیرنساید با شخصی که او را برای رهبری آیندة ایران در نظر گرفته و برگزیده بود، خصومت داشته و برای تحقیر از ذکر درجة واقعی او خودداری  کرده است. 

برعکس، درجه و عنوان بالاتر رضاخان، انتخاب او را موجّه تر می نمود. بنا براین، اگر رضاخان از نظر آیرنساید یک سرهنگ تمام یا سرتیپ شناخته می شد، او می بایست عبارت Colonel یا 
Second Brigadier General را به کار می برد.

چگونگی شناسایی رضاخان به وسیلة انگلیسی ها و معرفی اش به آیرنساید در روشن کردن ماهیت سیاسی و پیوند وی با انگلیس، اهمیت بسزایی دارد. 

از این رو، طبیعی است که پهلوی ستایان بکوشند این موضوع را نیز در جهت مطلوب توجیه و تفسیر کنند. غنی در این باره می نویسد:
«موضوع همکاری او [رضاخان] با افسران انگلیسی پیش از کودتای ۱۲۹۹ و معرفی او به آیرنساید، موضوع چندین تفسیر و گزارش در طول بیست و پنج سال گذشته بوده است. 
در هر حال جای تردید نیست که دستگاه نظامی بریتانیا در ایران رضاخان را پیش از کودتا هم می شناخت و این نه تنها به لحاظ رتبه و سوابق برجستة ارتشی، بلکه به خاطر همکاری او با افسران ژنرال دیکسن، که در جریان قرارداد ۱۹۱۹ به ایران آمده بودند، و البته، نقش بارز او در برکناری کلرژه و نیز درگیری بعدی او با استاروسلسکی بود. و اما این که چه کسی اول بار رضاخان را به آیرنساید معرفی کرد؛ در این زمینه حرف های متضاد و ادعاهای خودخواهانه ای که گاه خنده آور است فراوان وجود دارد. 

نخستین و معتبرترین روایت در یادداشت های خود آیرنساید است که به صراحت می گوید کلنل اسمایس ابتدا رضاخان را به او معرفی کرد. از مجموعة شواهد موثق چنین برمی آید که ژنرال جسور انگلیسی در رضاخان شهامت و اراده و میهن دوستی می بیند و او را برمی گزیند. از ایرانیان حاضر و ناظر وقایع دوم و سوم اسفند ۱۲۹۹ گزارش های چندانی به ما نرسیده 
است.

افراد معدودی قدرت درک تصویر بزرگ تر را داشتند، و فقط سال ها بعد اهمیت آن رویداد را فهمیدند. روایت های زیر موثق ترین به نظر می رسد.»۷
پانوشت ها:
۱- اسناد مؤسسة مطالعات و پژوهش های سیاسی. 
س ۱۳۰۴، پ ۱۱، ص ۱۸.
۲- عبدالحسین اورنگ. «تو سلطان مقتدر این مملکت خواهی شد». سالنامه دنیا. شماره ۲۲، ۱۳۴۵ش، صص ۲۱۶ تا ۲۲۰.
۳- ایرج رودگرنیا. ایران از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا سقوط رضاشاه. تهران: پردیس دانش، ۱۳۹۳ش، ص ۳۳.
۴- رضا نیازمند. رضاشاه از تولد تا سلطنت. تهران: حکایت قلم نوین، ۱۳۸۷ ش، ص ۸۹.
۵- Major General Sir Edmund Ironside, High Road to Command, The Diaries of Major General Sir Edmund Ironside ۱۹۲۰-۱۹۲۲, Edited by Lord Ironside, London, ۱۹۷۲. P. ۱۶۰.
۶- سیروس غنی. پیشین. ص ۱۸۹.
۷- همان. صص ۱۹۰-۱۹۱.

منبع : همشهری آنلاین