چه عواملی باعث گسترش گرد و غبار در شرق اصفهان شد؟

چه عواملی باعث گسترش گرد و غبار در شرق اصفهان شد؟

۳۱ شهریور ۱۴۰۰ - ۰۹:۱۶ زمان مطالعه : 5 دقیقه
سرویس اجتماعی - نتایج یک پژوهش در تعیین درجه اهمیت تشدید بیابانزایی و بروز ریزگردها در پایلوت سگزی- رودشت نشان می‌دهد پس از عوامل آب و کشاورزی به ترتیب عوامل اقتصادی، مدیریت، سیاست و قوانین، اجتماعی و نهایتا عوامل توسعه و تکنولوژیک قرار دارد.

به گزارش سرویس اجتماعی برخط نیوز به نقل از ایسنا - امروزه پدیده گرد و غبار به یکی از جدی ترین مسائل محیط زیستی پیش روی بشر تبدیل شده است. ایجاد گرد و غبار مؤثر از عوامل طبیعی و انسان ساخت است که بخش انسانی آن عمدتاً نوعی واکنش به تغییر پوشش و کاربری اراضی است. آثار ناشی از پدیده گرد و غبار تا فاصلة ۴۰۰۰ کیلومتری از منبع اصلی پراکنش، خسارات زیادی در زمینه های کشاورزی، صنعتی، حمل ونقل و سیستم های مخابراتی به وجود می آورد.

از مهم ترین شرایط به وجود آمدن گرد و غبار در کنار هوای ناپایدار، وجود یا نبود رطوبت است؛ به گونه ای که در صورت وجود رطوبت، بارش و طوفان و رعد و برق و در صورت نبود رطوبت، طوفان گرد و غبار ایجاد می شود.

مهم ترین کانون تولید گرد و غبار در استان اصفهان، کانون سگزی- رودشت است که این کانون با مساحت ۸۰۱ هزار و ۵۲۰ هکتار در شرق شهر تاریخی اصفهان واقع شده است. در پژوهشی که توسط اصغر صالحی و پریسا کرباسی انجام شد؛ شناسایی نقش عوامل مختلف و وزن هر یک در ایجاد و گسترش گرد و غبار در شرق اصفهان مورد بررسی قرار گرفت.

منطقه مورد مطالعه، با وجود قابلیت های اقتصادی فراوان، به علت خشکسالی، کاهش فعالیت های کشاورزی، نبود فرآیندهای اشتغالزا و به تبع آنها بیکاری و کمبود تقاضا برای نیروی کار در وضعیت عدم تعادل قرار دارد که این عدم تعادل در سال های آینده به دلیل کاهش منابع آب و افزایش ریزگردها بحرانی تر می شود.

این پژوهش با هدف تعیین چگونگی سهم عوامل مختلف در ایجاد و گشترش گرد و غبار در شرق اصفهان و وزن هر کدام انجام شد.

این پژوهش که از نوع پژوهش های پیمایشی است، برای دستیابی به اهداف پژوهش متناسب با جامعه آماری طرح، پرسشنامه هایی طراحی شد. علاوه بر این، به منظور کسب اطلاعات بیشتر از روش های مصاحبه نیمه باز، مشاهده نیز استفاده شد. به منظور تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات از روش های مختلف تحلیل آماری توصیفی و استنباطی همچون تحلیل عاملیpca (آنالیز فاکتور)، روش تحلیل شبکه دست اندرکاران به کمک نرم افزار SPSS/PC+ و تاپسیس استفاده شده است.

صالحی و کرباسی در این پژوهش اعلام کردند که به طور کلی ایجاد و گسترش گرد و غبار در شرق اصفهان متأثر از عوامل متعددی شکل گرفته است؛ اما مسلما نقش این عوامل یکسان و هم وزن نبوده و اهمیت آنها به مجموعه عوامل تشکیل دهنده محیط جغرافیایی متفاوت وابسته بوده و این همان چیزی است که به هر ناحیه ای هویت ویژه بخشیده است.

به گفته این پژوهشگران یکی از مهم ترین منابع تولید گرد و غبار، اراضی کشاورزی رها و تخریب شده است. ذرات معلق حاصل از فرسایش بادی در این اراضی زراعی حاوی انواع مواد شیمیایی حاصل از مصرف کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات با دوره ماندگاری زیاد است که سلامت جوامع شهری و روستایی را به مخاطره می اندازد. ریزگردهای برخاسته از اراضی کشاورزی رهاشده در اثر خشکی زاینده رود به دلیل وجود مواد سمی شیمیایی در آنها نسبت به ریزگردهایی که از بیابان ها به هوا بلند می شود، به مراتب خطرناک تر است.

تالاب گاوخونی به کانون بزرگ تولید ریزگردهای حاوی فلزات سنگین در منطقة مرکزی کشور تبدیل شده است؛ بنابراین منطقه شرق اصفهان به دلیل شرایط خاصی که ازنظر فعالیت ها و فرایندهای اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی دارد و با توجه به محدودیتی که در منابع پایه، عوامل تولید، تنوع محصولات و امکانات دارد، در تعامل با روندهای فرهنگی، علم و فناوری، اقتصادی، اجتماعی، نهادی، سیاسی و زیست محیطی در شرایط فعلی ناتوان است. محدوده مطالعاتی بر خلاف قابلیت های اقتصادی فراوان، به علل مختلف و به ویژه مشکل بیابان زایی در وضعیت عدم تعادل قرار دارد.

صالحی و کرباسی با بیان اینکه در ارزیابی شاخص های بیابان زایی انسان ساخت، عوامل بسیار زیادی دخیل هستند که شناسایی و لحاظ کردن هرچه بیشتر آنها بر اعتبار نتایج خواهد افزود، معتقدند که به طور کلی شاخص ها به پنج دسته عوامل اجتماعی اقتصادی، مدیریت، سیاست و قوانین، توسعه و تکنولوژیک و در نهایت آب و کشاورزی تقسیم بندی شد.

این پژوهشگران با بیان اینکه تعیین درجه اهمیت هر عامل حکایت از اهمیت بسیار زیاد عوامل آب و کشاورزی( در تشدید بیابانزایی و بروز ریزگردها در پایلوت سگزی- رودشت دارد، معتقدند که پس از عوامل آب و کشاورزی به ترتیب عوامل اقتصادی، عوامل مدیریت، سیاست و قوانین، عوامل اجتماعی و نهایتا عوامل توسعه و تکنولوژیک قرار دارند. میزان خسارت اقتصادی تنها بخشی از خسارات عظیمی است که این پدیده بر سیستم محدوده تحقیق کرده است.

در این پژوهش مشخص شد که زاینده رود تا به حال به مثابه کریدور حیاتی توسعة استان نقش ایفا کرده است؛ ولی به دلیل رعایت نشدن اصول استفاده از منابع تجدیدپذیر متناسب با میزان تجدیدپذیری و تمرکز بیش از حد فعالیت ها در این عرصه، کریدور حیاتی اســتان رو بــه نــابودی و آلودگی شدید است و رواناب اصلی استان که شریان اصلی فعالیت ها محسوب می شود به رودخانة فصلی تبدیل شده است. این عامل در تشدید بیابان زایی شرق اصفهان بسیار تأثیرگذار بوده است.

مجموع نظرات کارشناسان خبره نیز مؤید همین مطلب است. تعیین درجه اهمیت هر عامل حاکی از اهمیت بسیار زیاد عوامل آب و کشاورزی در تشدید بیابان زایی و بروز ریزگردها در پایلوت سگزی- رودشت است، به طوری که از ده عامل بررسی شده در این بعد، چهار عامل یا شاخص از عوامل اصلی محسوب می شوند. پس از عوامل آب و کشاورزی به نظر کارشناسان خبره عوامل اقتصادی قرار دارند. عوامل مدیریت، سیاست و قوانین، سومین دسته ازنظر اهمیت هستند. عوامل اجتماعی نیز از نظر اهمیت در رتبه چهارم قرار دارند و درنهایت عوامل توسعه و تکنولوژیک کمترین تأثیر را در تشدید و بروز بیابان زایی دارند.

این پژوهشگران در نهایت نتیجه گرفتند که ظرفیت سازگاری ساکنان برای فائق آمدن و انطباق موفقیت آمیز با شرایط مختلف ازجمله منابع مالی، شبکه های مشارکتی، دانش و اطلاعات، زیرساخت و فناوری در حال حاضر در منطقه کم است. در اراضی خصوصی سگزی- رودشت هیچ گونه برنامه یا تلاشی برای حفظ طبیعت وجود ندارد. کشاورزی حفاظتی، مالچ پاشی، رویکردهای حفاظت از محیط زیست و کشت گیاهان بادشکن در اطراف مزارع برای جلوگیری از فرسایش بادی دیده نمی شود.

حفاظت طبیعی به مثابه نوعی از کاربری اراضی محسوب نمی شود؛ همچنین تثبیت مراتع محدود بوده است و تلاش ها با دادن امتیاز چرای آزاد یا به دلایل دیگر به خطر می افتند. کشت گونه های درختچه ای محافظ از بیابان زایی در منطقه مثبت بوده، ولی تاغزارها باعث افزایش موش ها و پیرو آن شیوع بیماری سالک شده است. تبدیل مناطق طبیعی به شهری یا کشاورزی و چرای آزاد دام به همراه فعالیت های معدنی، بقایای محدود مراتع را تخریب کرده است.

پژوهش «نقش عوامل انسان ساخت در بیابانزایی شرق اصفهان» در شماره ۴۲ نشریه برنامه ریزی فضایی دانشگاه اصفهان در سال ۱۴۰۰ منتر شد.

منبع : خبرگزاری ایسنا

اخبار گوناگون در برخط نیوز
آخرین اخبار سرویس اجتماعی