سفر به دهه طلایی در عمارت قجری

سفر به دهه طلایی در عمارت قجری

۲۹ مهر ۱۳۹۹ - ۱۱:۴۳ زمان مطالعه : 11 دقیقه
سرویس علم و فناوری - از پوسته سبز رنگ آدامس خروس‌نشان و حلبی روغن‌نباتی قو گرفته تا تبلیغات کاغذی صابون عروس، چای شاه‌پسند و پودر شوینده برف و پوستر فیلم‌های سینمایی دور هم جمع شده‌اند تا بیننده را سوار بر ماشین زمان کنند و به ۶۰ سال قبل یعنی اوایل دهه ۴۰ ببرند.

پریسا نوری: روزگاری که از کامپیوتر، گوشی تلفن همراه و انواع نرم افزارهای پیشرفته گرافیکی خبری نبود و تصویرسازی مجله ها و کتاب ها و تبلیغات تجاری و سینمایی با ذهن خلاق و دستان توانمند طراحان و گرافیست های گمنام و نامی چون مرحوم «مرتضی ممیز»، «مجید بلوچ» و... بر روی کاغذ نقش می بست.

سفر به دهه طلایی در عمارت قجری

اگر می خواهید چند ساعتی فارغ از حال و هوای این روزهای کرونایی شوید و با تصویرسازی های گرافیکی، پوستر فیلم های سینمایی و آگهی های تبلیغاتی ۶۰ سال پیش خاطره بازی کنید کافیست قدم به ساختمان تاریخی موزه گرافیک بگذارید. جایی که این روزها گنجینه ای از برترین آثار گرافیکی سال های ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳ را به نمایش گذاشته است. هفته پیش برای تماشا و معرفی این نمایشگاه، به موزه گرافیک رفتیم و با «فرییا سلیمانی» سرپرست موزه و کارشناس موزه داری همراه شدیم.  

  • مجید بلوچ، گرافیست ساکن تهرانپارس 
  • خوشحالم موزه گرافیک در شمال شرق تهران دایر شد

در کنار بسیاری از آثار گرافیکی تبلیغاتی که در موزه به نمایش گذاشته شده، نام «مجید بلوچ» گرافیست صاحب نام این حوزه به چشم می خورد و یکی از آثار این هنرمند هم که در سال ۴۳ جایزه فستیوال بین المللی تبلیغات نیویورک را از آن خود کرده است، به معرض نمایش گذاشته شده است. به بهانه برپایی این نمایشگاه با این هنرمند که در همسایگی ما و محله تهرانپارس زندگی می کند گفت وگو کردیم. مجید بلوچ عضو انجمن طراحان گرافیک ایران و یکی از بانیان برپایی نمایشگاه است.  

سفر به دهه طلایی در عمارت قجری


  نمایشگاه اخیر آثار گرافیکی اوایل دهه ۴۰ را به نمایش می گذارد؛ درست زمانی که اوایل فعالیت حرفه ای شماست، به این دلیل خیلی از آثار شما را در اینجا می بینیم.  
بله من کارم را سال ۳۸ شرو ع کردم ولی این نمایشگاه یک پیشینه هم دارد که مربوط است به آثار گرافیکی دهه های ۲۰ و ۳۰. این پیشینه دو، سه سال پیش در موزه گرافیک به نمایش درآمد. در واقع هدف این موزه روایت گرافیک ایران از زمان شکل گیری تا الان است و در حال حاضر دومین بخش از این مجموعه یعنی آثار گرافیکی اوایل دهه ۴۰ برای علاقه مندان برپا شده است.  

  به باور عموم گرافیک یک هنر نخبه گراست و علاقه مندان آثار گرافیکی صرفاً دانشجویان و هنرمندان این رشته هنری هستند. این تعبیر را قبول دارید؟  
هنر گرافیک بسیار نزدیک به مردم است. از خانه که بیرون می آییم تمام تابلوها، پلاکاردها که می بینیم، اثر گرافیکی است. در سوپرمارکت که وارد می شویم طراحی و بسته بندی همه محصولات کار گرافیکی است. پس گرافیک وسط زندگی مردم است. در این نمایشگاه پژوهشی هم علاوه بر آثار گرافیکی، تاریخ اجتماعی آن سه سال (۴۰ تا ۴۳) و روزشمار اتفاقات و وقایع مهم تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و... بر روی تابلویی نوشته شده و آثار گرافیکی که به این مناسبت این وقایع و اتفاقات پدید آمده هم نمایش داده شده تا مردم درک بیشتری از وقایع آن روزگار داشته باشند و راحت تر با آثار گرافیکی ارتباط بگیرند. در روز افتتاح موزه هم ارتباط خوبی که مردم با نمایشگاه برقرار کرده بودند را دیدم.  
 

 شما به دلیل تلاش ها و پیگیری های مستمر برای راه اندازی موزه گرافیک ایران، پدر موزه گرافیک لقب گرفتید. چه شد که موزه گرافیک برخلاف سایر موزه ها که در وسط یا شمال شهر هستند، در ساختمانی در شمال شرق پایتخت افتتاح شد؟  
دوستان به من لطف دارند ولی واقعیت این است که برای تأسیس این موزه خیلی ها تلاش کردند و نقش داشتند و حاصل کار جمعی بود. من هم آن زمان سرپرست کمیته ای بودم که پیگیر تأسیس موزه بودیم و دنبال ساختمانی می گشتیم که آثار گرافیکی و سیر تاریخ گرافیک ایران را در آن به نمایش بگذاریم و اتفاقی ساختمان عمارت ارباب هرمز که تازه بازسازی شده بود را پیدا کردیم و خیلی خوشحالم که این موزه در شمال شرق تهران دایر شد.  

  • نمایش ۳۵۲ طرح گرافیکی

سفر به دهه طلایی در عمارت قجری

از میان درختان سروناز محوطه باز موزه می گذریم تا به ساختمان دو طبقه برسیم. در کنار طبقه اول پله های چوبی ما را به طبقه دوم و سالن اصلی موزه هدایت می کند، تابلوی راهنمای نمایشگاه نصب شده است. با مرور سریع تابلو متوجه می شویم که در اینجا ۳۵۲ اثر گرافیکی شامل پوستر فیلم های سینمایی، تبلیغات تجاری، تصویرسازی جلد و صفحه آرایی مجله ها و کتاب های درسی و... و. که در سال های ۴۰ تا ۴۳ شمسی طراحی و اجرا شده اند، به تفکیک موضوع و محتوا به نمایش گذاشته شده است.

سلیمانی با بیان اینکه این نمایشگاه حاصل ۲ سال کار پژوهشی انجمن گرافیک ایران است، درباره چگونگی جمع آوری این آثار می گوید: «بیشتر آگهی های تجاری و سینمایی در مجله های قدیمی پیدا و اسکن و بزرگ چاپ شده اما ۵۳ اثر نفیس که ارزشمندترین آثار این نمایشگاه هستند، «آرت ورک» است یعنی اصل و اورجینال کاری که طراح آماده و به روزنامه یا مجله ارائه داده و فقط یک نسخه از آنها موجود است. آثار آرت ورک ارائه شده در اینجا را آژانس تبلیغاتی «آوازه» که آن روزها در کار تبلیغات تجاری بوده و با گرافیست های معروف هم کار کرده به موزه هدیه داده است.»

  • حفاظت از آثار کمیاب و منحصربه فرد

سفر به دهه طلایی در عمارت قجری

بنای اولیه ساختمان موزه گرافیک در دوره قاجار و به سبک و سیاق خانه های اعیانی آن روزها با پنجره های فراوان ساخته شده که از هر طرف نور آفتاب به داخل می تابد. این ویژگی اگرچه دلچسب است ولی چندان مناسب حال این نمایشگاه نیست. از این رو پرده ها کامل کشیده شده تا نور به داخل ساختمان درز نکند و فضا با چند لامپ LED روشن می شود. سلیمانی می گوید: «این آثار علاوه بر اینکه منحصربه فرد و کمیاب هستند، روایتگر سبک زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مردم آن دوره است و هرکدام دنیایی حرف دارند.

از این رو نگهداری صحیح آنها بسیار اهمیت دارد، اگر نور آفتاب یا حتی فلش دوربین عکاسی به آنها بخورد رنگشان می رود. از این رو باید برای مراقبت از آنها دقت کنیم.» بر دیوارهای سالن اصلی و اتاق های تو در توی موزه ۳۵۲ اثر گرافیکی در ۵۶ تابلو نقش بسته اند. در اینجا همه جور کار گرافیکی از پوستر فیلم تا آگهی تجاری و آرم و نماد کالاهای آن روزها و تصویرسازی کتاب اثر هنرمندان بنامی چون مرتض ممیز و پرویز کلانتری... به چشم می خورد اما تعداد کارهای تبلیغاتی به مراتب بیشتر از بقیه است. سرپرست موزه گرافیک در این باره می گوید: «از آنجا که دهه ۴۰ آغاز شکوفایی اقتصادی در کشور بود، تبلیغات معرفی کالاها خیلی زیاد بود، از این رو حجم کارهای تبلیغاتی این دهه بسیار زیاد است به طوری که ما نتوانستیم همه را در نمایشگاه جا دهیم و قرار شده هر سه سال را در یک دوره به نمایش بگذاریم.» 

  • خاطره بازی با آثار نمایشگاه

سفر به دهه طلایی در عمارت قجری

نمایشگاه آثار گرافیکی از اوایل شهریور ماه افتتاح شده و قرار است تا پایان اسفند ادامه پیدا کند. از سلیمانی درباره استقبال مخاطبان عام و خاص از نمایشگاه می پرسیم که می گوید: «با وجودی که گرافیک یک کار تخصصی است و به نظر می رسد مخاطبان خاص خودش را دارد، اما این طور نمایشگاه ها مخاطبان بسیاری در میان مردم عادی دارد.» او می افزاید: «در حال حاضر به خاطر کرونا بازدید گروهی نداریم ولی این نمایشگاه خیلی مورد استقبال اهالی محله و هنرمندان، کارشناسان گرافیک و... قرار گرفته است.»

سرپرست موزه گرافیک در ادامه با اشاره به پوستر تبلیغاتی پودر شوینده برف که با پودر سفید شوینده چون دانه های برف می ریزد و شعری با این مضمون «دشمن چرک و لک فقط برفه؛ خونه دار می دونه باقیش حرفه» رویش نوشته شده می گوید: «تماشای تبلیغ این کالاها که از دیرباز مردم آنها را می شناسند با آن خاطره دارند، خوشایند است به ویژه اینکه نام طراح و سال طراحی اثر و توضیحات کنار آن نوشته شده و مردم با علاقه این نوشته ها را هم می خوانند. در واقع کسانی که سن و سالشان بیشتر است به اینجا که می آیند هر تصویر و تابلو لبخند به لبشان می نشاند و آنها را به گذشته و خاطراتشان می برد. کوچک ترها هم که این کالاها را در خانه پدربزرگ و مادربزرگ ها دیده اند، از دیدن تصویر و پوستر آنها در این نمایشگاه لذت می برند.» 

  •  مجید بلوچ را بیشتر بشناسیم 

مجید بلوچ متولد آبان ماه ۱۳۱۶ کارشناس جامعه شناسی از دانشگاه تهران، از نسل دوم طراحان گرافیک ایران است، گرافیک را خود آموخته است و از سال ۱۳۳۸ تا به امروز بی هیچ ادعایی به فعالیت حرفه ای در زمینه طراحی گرافیک اشتغال دارد، به گفته زنده یاد «مرتضی ممیز» زمانی که بسیاری از طراحان پیشه های دیگری را تجربه کرده اند، مجید بلوچ همچنان کار گرافیک انجام می داد. نام او در کنار نام پر آوازه ترین آژانس های تبلیغاتی ایران چون یونیورسال، کانون آگهی زیبا، سازمان آوازه، کاسپین و... دیده می شود.  

  • خانه ای که تبدیل به موزه شد

سفر به دهه طلایی در عمارت قجری

در شمالی ترین بخش پارک پلیس در باغ اناری تهرانپارس به ساختمان قدیمی و زیبایی بر می خوریم که متعلق به دوره قاجاریه است. موزه گرافیک ایران ۲۸ دی ماه ۱۳۹۳ با حضور تعدادی از هنرمندان و نمایش ۶۰ اثر گرافیکی از گرافیست های مطرح ایران در این مکان افتتاح شد. بنا بر شواهد و مستندات تاریخی، عمارت مجیدآباد یا ارباب هرمز، بنایی بوده که در قریه ای به همین نام قرار داشته است.  
نخستین بار در منابع تاریخی مربوط به دوره قاجار با نام مجیدآباد برمی خوریم؛ با این حال احتمال اینکه احداث این قریه به پیش از دوره ناصری بازگردد زیاد است. درباره قریه مجیدآباد در منابع آمده است که مجیدآباد از شمال به قوچک و از جنوب به جاده تهران به دماوند و از غرب به اراضی تهرانپارس و قاسم آباد نو از شرق به جاده تهران به لواسان محدود می شود.
 دو رشته قنات بزرگ و آب فراوان دارد. یک باغ بزرگ اناری دارد. مالک مجیدآباد، هرمزخان زرتشتی است. از آن زمان به بعد به دلیل تغییر مداوم سکنه و حتی متروک ماندن بنا، برخی تخریب ها، آسیب ها و دخل و تصرفات در بنا صورت گرفته است. به همین دلیل ظاهر بنا دستخوش تغییر شد به ویژه بخش داخلی ساختمان که از عمارتی مجلل به ساختمانی عادی تبدیل شده است.
 اما در سال های اخیر با همت انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران و همکاری سازمان زیباسازی شهر تهران این بنا مرمت شده و اکنون به عنوان موزه گرافیک ایران در اختیار عموم هنردوستان قرار گرفته است. در بدو ورود به محوطه باز موزه، با حوض بزرگی که در جلو عمارت قرار دارد و به زیبایی آن افزوده است، روبه رو می شوید. سپس پله های عمارت را بالا رفته تا به طبقه اول موزه می رسید.

طبقه اول شامل یک سالن نمایش آثار هنری است و سایر اتاق ها به بخش اداری، کتابخانه، کلاس های آموزشی، موزه داری و مرمت، فروشگاه کتاب و صنایع دستی اختصاص دارد. طبقه دوم هم شامل ۸ سالن است که به فضای نمایشگاهی و موزه اختصاص داده اشده است. آثار هنری در این سالن ها به صورت قاب شده، بخشی روی دیوار و بخشی روی پانل های مخصوص بدون هیچ گونه آسیب و صدمه به بنای ساختمان و بر اساس مختصات بنا نصب شده است.  

  • آشنایی با هنر گرافیک 

سفر به دهه طلایی در عمارت قجری

گرافیک در دو مفهوم قدیم(سنتی) و جدید(نوین) متمایز می شود که در مرز بین این دو پدیده چاپ قرار دارد. منظور از چاپ انواع و اقسام چاپ است. گرافیک (قدیم) یا همان سنتی شامل خطاطی، نقاشی دو بعدی، کنده کاری است که بیشترین شکل آن در آرایش کتاب هاست که محصول کار نقاش، خوشنویس، تذهیب کار و جلدساز است.

اما گرافیک (نوین) یا مدرن علاوه بر کتاب آرایی در قسمت تبلیغات تجارتی، اعلانات دیواری و مطبوعاتی و نشان ها (لوگوها) وغیره است و حتی در سینما و تلویزیون هم کاربرد دارد. مثل عنوان بندی فیلم و تصاویر متحرک طراحی شده. هنر گرافیک نوین با مسائل ارتباط محیطی هم تداخل دارد، پس این هنر علاوه بر خط و رنگ، به عناصر بصری دیگری چون حجم و نور کمک می گیرد. گرافیک حیطه ای از هنرهای تجسمی است و کاربردهای متنوع و گسترده ای دارد. گرافیک یا به عبارت کامل تر طراحی گرافیک، به کارگیری تکنیک های مختلف خلق آثار دوبعدی بر روی سطوح مختلف نظیر کاغذ، دیوار، بوم، فلز، چوب، پارچه، پلاستیک، نمایشگر رایانه، سنگ و... است که در جهت رساندن پیامی خاص به بیننده انجام بپذیرد. از جمله این تکنیک ها می توان به عکاسی، اچینگ، نقاشی، روش های مختلف چاپ اشاره کرد.

در هنر طراحی گرافیک از عکس، تکنیک های مختلف طراحی(مداد، کنته، زغال، پاستل گچی، پاستل روغنی، قلم و مرکب، مداد رنگی)، تکنیک های مختلف نقاشی (رنگ و روغن، آبرنگ، گواش، رنگ های آکریلیک)، کلاژ، انواع روش های چاپ دستی (سیلک اسکرین و باتیک) و هرنوع روش خلق تصویر استفاده می شود. در یک تعریف جامع می توان گفت گرافیک یک اثر هنریست که می خواهد پیامی را از طریق بصری در کوتاه ترین زمان ممکن به مخاطب برساند.

در طراحی گرافیک، حیطه ها و تخصص های مختلفی وجود دارد. از جمله در بخش ارتباط بصری می توان به انواع طراحی های پوستر، جلد، علامت، نشان، حروف، آگهی تبلیغاتی، صفحه آرایی برای کتاب و نشریه، صفحات وب، چاپ برای بسته بندی اشاره کرد. طراحی تبلیغاتی هم شامل کاتالوگ، بروشور، فلدر، اوراق اداری و... می شود. در بخش تصویرسازی هم می توان به تصویرسازی برای کتاب های کودک، کتاب های علمی و آموزشی و تصویرسازی برای نشریات و طراحی نقشه اشاره کرد.  

منبع : همشهری آنلاین

اخبار گوناگون در برخط نیوز